Trải dài từ giai đoạn khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ (1771) cho đến các cuộc đối đầu nảy lửa giữa quân Tây Sơn và Nguyễn Ánh. Khác với các giáo sĩ dòng Tên (Jesuits) hay Hội Thừa sai Paris (MEP) vốn gắn bó mật thiết và hỗ trợ trực tiếp cho Nguyễn Ánh (như Giám mục Bá Đa Lộc), các giáo sĩ Tây Ban Nha dòng Phanxicô có một góc nhìn tương đối độc lập hơn.Tài liệu này cung cấp những chi tiết rất thực tế về kỷ luật quân đội, các chiến thuật tâm lý (chẳng hạn như mô tả về tiếng huýt sáo vang dội của quân Tây Sơn trước khi giáp trận, khiến họ có biệt danh là "quân đội huýt gió"), và chính sách "cướp của nhà giàu chia cho dân nghèo" ở giai đoạn đầu của phong trào.
Tập hợp thư từ này phản ánh chân thực tình cảnh khổ cực của người dân, tác động khốc liệt của chiến tranh lên các làng mạc, số phận của cộng đồng Công giáo địa phương, cũng như sự can thiệp của các lực lượng ngoại quốc như quân Xiêm hay cướp biển Hoa Nam.
Dĩ nhiên, các ghi chép này không phải là những văn bản hoàn toàn khách quan. Các tác giả đều là những nhà truyền giáo Công giáo, mang trong mình sứ vụ tôn giáo và chịu ảnh hưởng bởi hoàn cảnh chính trị cũng như nhận thức của thời đại. Cách đánh giá của họ đối với phong trào Tây Sơn, đối với các nhân vật lịch sử và các biến cố chính trị đôi khi phản ánh lập trường riêng của cộng đồng truyền giáo hơn là cái nhìn trung lập của một sử gia hiện đại. Chính vì vậy, bản dịch này được giới thiệu như một nguồn sử liệu gốc để bạn đọc tham khảo, đối chiếu với các nguồn tư liệu Việt Nam và quốc tế khác, thay vì xem đó là kết luận cuối cùng về lịch sử.
Qua những thư từ trao đổi, chúng ta thấy những nhân vật lịch sử hiện lên rất sinh động, từ 18 thủ lĩnh phong trào Tây Sơn, Nguyễn Nhạc, Nguyễn Phúc Thuần, Nguyễn Phúc Dương, Hoàng Ngũ Phúc, Phạm Văn Tham, Nguyễn Ánh, Bá Đa Lộc, các sĩ quan Pháp như Manuel…mỗi nhân vật một tính cách, từ góc nhìn trực tiếp của các giáo sĩ dòng Phan-xi-cô. Ta thấy các âm mưu chính trị, cướp đoạt 3 tàu chiến và vũ khí để trang bị cho quân Nguyễn Ánh bằng cách giết chết thuyền trưởng và toàn bộ binh lính Bồ Đào Nha của Manuel (ở đây tác giả không nói Nguyễn Ánh và Bá Đa Lộc có tham gia âm mưu này không, nhưng người đọc sẽ tự tìm ra câu trả lời); thậm chí, Manuel còn giết luôn cả giáo sĩ Antoine đồng hương người Pháp có mặt trên tàu.
Chúng ta cũng thấy cảnh quân Tây Sơn chỉ đốt cháy 9 cái điện thờ 9 đời chúa Nguyễn ở tỉnh Chàm [tức Quảng Nam] chứ chưa thấy nói đào mồ cuốc mả như Đại Nam thực lục của nhà Nguyễn “chế tạo” ra sự kiện này.
Cuộc sống người dân Đàng Trong khắp nơi khổ cực vì sưu cao thuế nặng của các chúa Nguyễn, đặc biệt thuế muối, nên lúc đầu người dân hưởng ứng nhiệt liệt phong trào nổi dậy của Tây Sơn, tuy nhiên, về sau, do những mâu thuẫn nội tại, cùng với những chính sách cai trị có phần khắc nghiệt,lại với sự can thiệp từ các thế lực ngoại bang: Nguyễn Ánh hết cầu cứu Bồ Đào Nha lại Xiêm, Pháp, và Pháp đã hỗ trợ tối đa có thể, với các sĩ quan và 500 lính chứ không phải như sử nhà Nguyễn vẫn không thừa nhận. Ngoài Bắc Hà là quân Thanh do Thái hậu mẹ Lê Chiêu Thống và những quan nhà Lê mời nhằm khôi phục ngai vàng cho nhà Lê, thực chất là chiếm nước ta, khiến Nguyễn Huệ phải kéo quân ra Bắc đánh đẹp, tạo điều kiện cho Nguyễn Ánh lấy lại được Gia Định.
Trong quá trình chuyển ngữ, chúng tôi cố gắng giữ trung thành với nguyên tác tiếng Tây Ban Nha, nhưng chủ yếu dựa vào bản tiếng Pháp, đồng thời hiệu đính các tên riêng, địa danh, thuật ngữ lịch sử và tôn giáo để phù hợp với cách gọi phổ biến trong nghiên cứu hiện nay. Đối với một số thuật ngữ cổ, cách phiên âm địa danh hay cách gọi các nhân vật theo truyền thống Tây Ban Nha, chúng tôi giữ nguyên khi cần thiết và bổ sung chú thích nhằm giúp độc giả thuận tiện trong việc tra cứu cũng như đối chiếu với các tài liệu khác.
Chúng ta có thể tìm thấy các tài liệu này ở những nguồn sau:
1. Nguyên bản tiếng Tây Ban Nha: thư từ của Fray Diego và các giáo sĩ Phanxicô khác (viết trên giấy lụa mỏng — "papel de arroz") được lưu giữ tại văn khố của Tỉnh dòng Phanxicô San Gregorio de Filipinas, hiện đặt tại Madrid.
2. Các thư này được dịch và công bố trên Bulletin de la Société des Études Indochinoises (Saigon), Nouvelle Série, Tome XV, số 3-4, năm 1940 — đây chính là nguồn được nhiều sách sử Việt (kể cả các công trình về Tây Sơn) trích lại qua trung gian.
3. Một đoạn thư gốc tiếng Tây Ban Nha của Fray Diego, kể lại việc quân Tây Sơn tấn công giáo xứ của ông ở vùng Champa vào tháng 3, có thể tìm thấy trích dẫn trong các nghiên cứu về ông (đoạn ông kể việc trốn vào núi, bị quân nổi dậy lục soát nhà, sau đó các quan lại của quân Tây Sơn lại đến xin ông chữa bệnh).
4. Archivo Franciscano Ibero-Oriental (AFIO), Madrid — kế thừa văn khố Tỉnh dòng San Gregorio de Filipinas, nơi lưu thư từ gốc của các giáo sĩ Phanxicô ở Cochinchina thế kỷ 18. [Kho lưu trữ Archivo Franciscano Ibero-Oriental (AFIO) hiện đặt tại Tu viện San Antonio del Retiro, Madrid, thuộc Tỉnh dòng Phanxicô "de la Inmaculada". Đây chính là nơi kế thừa toàn bộ văn khố của Tỉnh dòng San Gregorio Magno de Filipinas — tỉnh dòng quản lý các sứ vụ ở Philippines, Trung Hoa, Nhật, Cochinchina, Cambodia (1578–1898). Khối tài liệu này ban đầu được gọi là "Archivo de Manila", sau chuyển về Pastrana (Guadalajara), rồi năm 1977 chuyển hẳn về Madrid. Kho có 9 phông (fondo), trong đó phông "M: Misiones" (Sứ vụ truyền giáo) là nơi khả năng cao nhất chứa thư từ của các giáo sĩ ở Cochinchina thời Tây Sơn, bao gồm cả thư của Fray Diego de San Benito (tức "Diego de Jumilla")]
5. Catálogo de Religiosos Franciscanos (Manila, Imprenta del Real Colegio de Santo Tomás, 1880) — có trích đoạn thư và tiểu sử.
6. Công trình của Padre Gómez Platero và Memorial của Padre Juan Duárez trình Carlos IV năm 1784 — đều trích thư từ gốc.
Hy vọng rằng cuốn sách sẽ góp phần bổ sung thêm một tiếng nói từ bên ngoài vào bức tranh đa chiều của lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII. Những trang tư liệu này không chỉ giúp chúng ta hiểu thêm về phong trào Tây Sơn mà còn phản ánh mối quan hệ giữa Việt Nam với thế giới Công giáo, với các đoàn truyền giáo châu Âu và với bối cảnh quốc tế của thời kỳ cận đại.
