Nói chuyện với chị bạn về việc 10 năm nữa VN bước vào giai đoạn dân số già. Nghĩa là người làm ra sản phẩm sẽ dần ít hơn người phụ thuộc. Trong 10 năm vẫn còn xuôi dòng sắp tới, ai làm được gì hãy cố gắng mà làm. Rồi câu chuyện vòng sang cái văn hoá làm việc của từng gia đình. Bây giờ nhiều gia đình không khuyến khích con hãy cố gắng làm việc, mà “sếp tệ quá thì về đây bố nuôi”. Thế rồi tôi bỗng nhớ tới ông bố tôi, người mà đã có lúc tôi tưởng chừng rất ít ảnh hưởng đến cuộc đời mình.
Ông bố tôi là người chẳng tài cán gì, làm đâu hỏng đấy. Hoặc có thể số mệnh ông nó vậy. Bất tài lại kéo theo bất mãn, bao năm vợ con vạ lây. Nhưng giờ nhìn lại thì suốt cả cuộc đời ông luôn xoay sở làm việc. Ông có nhiều tật xấu, nhưng chưa bao giờ hình ảnh ông là một người lười lao động. Ông vốn là công nhân nhà máy giấy. Trước khi tôi đẻ thì hết bao cấp, nhà máy giấy giải thể. Ông mở quán cháo lòng, rồi vào Nam buôn bán gì đó. Sau ông ra lại Bắc, hùn vốn với người em kết nghĩa mở lò gạch ở Xuân Đỉnh. Bị em kết nghĩa lừa, trắng tay, ông về vay mượn mua cái công nông đầu dọc chở hàng. Lúc tôi đâu đó đôi ba tuổi, ngồi trên thùng công nông với bọn trẻ con ở xóm ông chở đi chơi 1 vòng oai lắm. Rồi ông “bán bò tậu ễnh ương”, thay công nông đầu dọc bằng cái xe máy gì đó. Một thời gian sau, xe máy cũng đi nốt. Tới khi tôi bắt đầu láng máng nhớ được thì ông chuyển nghề quay chậu cảnh, loại chậu bằng xi măng vuông tròn có mấy hình đắp nổi. Ở một khúc trí nhớ khác của tôi, ông ươm cây cảnh trong vườn rồi chở lên Hà Nội bán bằng xe đạp thồ, cách nhà tầm 40km. Có lần tận đêm muộn ông mới về gọi cửa, ngoài trời mưa bão, cây cối còn ế nguyên. Sau có thời gian ông chuyển qua làm thợ xây. Nghề ổn định nhất của ông là thợ cắt tóc. Có giai đoạn ông vừa cắt tóc vừa làm máy nước đá ở nhà để kiếm thêm mấy đồng trong lúc vắng khách. Tới bây giờ khi 75 tuổi và con cái đã lo đủ kinh tế cho ông, ông cũng không lười: vẫn cắt tóc, tự nấu ăn, quét sân, quét ngõ xóm, giặt quần áo bằng tay.
Năm nay tôi gần 40 tuổi, tự kinh doanh. Doanh nghiệp nhỏ, nhìn lên thì chẳng bằng ai nhưng về điều kiện sống thì không phải nghĩ ngợi gì. Người kinh doanh rõ ràng vất vả, mệt đầu. Lắm lúc cũng oải, trong khi vật chất đã đủ cả, tôi tự hỏi tại sao mình vẫn làm việc. Rồi tôi nhận ra mình thích làm việc, tìm thấy niềm vui trong công việc. Hoặc sâu xa hơn nữa, làm việc đã thành bản năng của tôi. Khi mình lớn lên trong một gia đình bố mẹ luôn xoay sở công việc, thì “làm” không còn là lựa chọn phải dừng lại suy nghĩ nữa mà nó đến tự nhiên như bầu không khí. Tới đây tôi mới nhận ra rằng ông bố tôi có ảnh hưởng đến cuộc đời mình chứ. Chỉ là cách ảnh hưởng ở những tầng sâu quá mà phải tới tận khi cũng là một người bố, một người đàn ông gần trung niên đầy đủ trải nghiệm, tôi mới nhận ra. Ông bố tôi không dạy tôi câu nào về kinh doanh. Không dạy tôi tư duy cho đúng về cách xã hội vận hành. Không cho tôi tấm gương về trụ cột tài chính gia đình. Thậm chí còn làm tấm gương xấu để tôi khỏi “noi theo” trong nhiều khía cạnh. Nhưng riêng cái bài học về bản năng lao động, sự xoay sở, thích nghi, chấp nhận vất vả đã là một phần rất lớn để làm nên con người tôi hôm nay.
Tôi lại nghĩ tới thế hệ tiếp theo là con trai tôi. Đầu cấp 2, học trường quốc tế. Chưa thấy thích học chút nào, việc nhà cũng lười, chỉ quanh chơi games là giỏi. Điều gì sẽ khiến thằng con tôi sau này trở thành một người có ích và tạo được giá trị cho xã hội? Thế là tôi lại mong rằng nó sẽ nhìn vào bố nó cũng là người vẫn tiếp tục chiến đấu với công việc khi không còn những động lực dễ thấy như vật chất. Mở một cái business mới vì “với bố đấy là chơi game, bố tự dựng game lên để chơi”. Và tôi mong rằng dù hoàn cảnh xã hội thay đổi, vị thế kinh tế mỗi thế hệ mỗi khác, nhưng bản năng làm việc sẽ thành một đặc sản “gia truyền” của gia đình mình.
HN, T8/2026. Tặng riêng OF.
