[Funland] Hiệu ứng ngược của cuộc diệt chuột năm 1902 ở Hà Nội

[Ngao5]

Năm 1897, Paul Doumer lần đầu đặt chân đến Hà Nội
Vị nhân viên chính phủ mẫn cán khoảng hơn 40 tuổi này đã bỏ lại sự nghiệp trong Bộ tài chính ở Pháp để bắt tay vào vai trò Toàn quyền Đông Dương thay cho vị tiền nhiệm vừa qua đời.
Dự định của Doumer là biến Đông Dương, đặc biệt là Hà Nội, trở thành nơi có cơ sở hạ tầng hiện đại để thể hiện sự hùng mạnh của nước Pháp. Khi thế kỉ mới sang trang, nhà của một viên chức nước ngoài ở Hà Nội thường đặt trên đại lộ với hàng cây xanh mát, chúng thường là các villa rộng rãi, có nhiều phòng và trang trí bằng nội thất châu Âu – trong đó, đáng chú ý, có cả toi-let.
À, toi-let. Còn cách gì tốt hơn để đánh dấu một Hà Nội dưới quyền của nước Pháp, Doumer nghĩ. Hệ thống cống rãnh nằm phía dưới khu của người Pháp và ở cả khu dân cư đông đúc của người Việt – hãy biến nó thành một biểu tượng của sự sạch sẽ và tiến bộ.
Và hãy thử tưởng tượng sự thất vọng của vị toàn quyền khi lũ chuột bắt đầu xuất hiện từ những cống rãnh này.

 

[butchikim]

Hay quá, chủ đề cháu đang quan tâm, cháu xin chỗ hóng cụ Ngao5

 

[Ngao5]

Hóa ra khi chính phủ thuộc địa của Doumer lắp đặt 9 dặm (15 km) ống cống bên dưới Hà Nội, họ đã vô tình tạo ra 9 dặm thiên đường mát mẻ và tối mập mờ cho lũ chuột, nơi chúng có thể sinh sôi mà không có kẻ thù. Và khi đói, chúng đã có sẵn lối ngầm sang những khu nhà kiểu cách nhất thành phố. Dưới khu nhà của người Pháp, chuột đã sinh trưởng rất mạnh – và rồi cái gì phải đến cũng đến, chúng bắt đầu tràn lên phía trên.
Không chỉ phá hỏng giấc mơ về hình ảnh châu Âu trang nhã của vị toàn quyền, các trường hợp dịch hạch bắt đầu xuất hiện, và chuột được cho là nguyên nhân gây lây nhiễm. Người ta phải có biện pháp gì đó.
Một giải pháp được đưa ra. Những thợ săn chuột được chính phủ thuê để chui vào cống diệt chuột, và sẽ trả phí theo số chuột giết được.

 

[Ngao5]

Cuộc đi săn đã diễn ra nhanh chóng.
Vào tuần cuối của tháng 4/1902, họ đã xử lý được 7.985 con chuột.
Qua tháng 5, những thợ săn tích lũy được thêm kinh nghiệm và đẩy con số lên 4.000 mỗi ngày. Vào cuối tháng, số chuột diệt được tăng lên đến kỷ lục là 15.041 chỉ trong một ngày 30/5. Trong tháng 6, số lượng diệt mỗi ngày là khoảng trên 10.000. Vào ngày 21/6, con số là 20.112.
Hãy dành một chút thời gian để nghĩ về điều này: 20.112 con chuột bị giết trong chỉ một ngày.
Thật tiếc là chúng ta không biết chính xác những cách nào đã được sử dụng – các ghi chép là rất ít ỏi. Chúng ta chỉ biết về vụ săn chuột khi nhà sử học Michael Vann tìm hiểu về chính sách thuộc địa của Pháp vào thập niên 1990, đã tình cờ nhìn thấy tài liệu ghi “Hủy diệt động vật: chuột.” Bên trong là các giấy tờ lộn xộn ghi lại số chuột bị xử lý ở Hà Nội khi mới bước sang thế kỉ 20. Tài liệu này khá thú vị – điều gì đã xảy ra cho lũ chuột? – vì thế nhà sử học đã đi tìm và ráp nối câu chuyện lại với nhau.

 

[Ngao5]

Săn chuột không hề dễ dàng. Đây là lời kể lại rút ra từ nghiên cứu của Vann:
“Người ta phải đi vào hệ thống cống rãnh tối tăm và chật hẹp, vượt qua đủ loại rác thải của con người ở các mức độ phân hủy khác nhau, và săn lùng loài động vật hoang dã khá hung dữ, có thể mang theo bọ chét và dịch hạch hay các bệnh truyền nhiễm khác. Chưa kể tới sự có mặt tiềm tàng của những động vật nguy hiểm khác, như rắn, nhện và các con khác, làm nổi da gà của tác giả.”
Cuối cùng, chính quyền nhận thấy rằng, ngay cả với đội quân thợ săn chuột này thì họ cũng không thể diệt sạch lũ chuột.
Kế hoạch B là: kêu gọi sự tham gia của cả người dân. Một mức thưởng được đưa ra, 1 xu (cent) cho mỗi con chuột, điều kiện là phải mang đuôi chuột đến tòa thị chính để làm bằng chứng. Như vậy, chính phủ sẽ không phải tiếp nhận và xử lý một số lượng lớn xác chuột.
Người Pháp rất hài lòng với sự sắp đặt này vì họ từ lâu đã khuyến khích tinh thần doanh nhân ở Việt Nam. Ban đầu, kế hoạch có vẻ hiệu quả. Số đuôi chuột tăng lên rất nhanh.
Nhưng sau đó, một cảnh tượng gây tò mò đã xuất hiện, người ta vẫn nhìn thấy chuột chạy trong thành phố, khỏe mạnh, nhưng không có đuôi.
Hóa ra những thợ săn bình dân thà cắt đuôi chuột hơn là giết con vật có khả năng sinh nở nhanh và có thể tạo ra thêm nhiều chuột (tức đuôi chuột, và tiền thưởng) hơn nữa. Cũng có báo cáo rằng một vài người Việt còn nhập khẩu chuột từ nơi khác vào thành phố. Giọt nước làm tràn ly là khi thanh tra y tế phát hiện ra ở ngoại ô Hà Nội còn có một trang trại dành để nuôi chuột.
Rõ ràng, đây không phải tinh thần doanh nhân mà người Pháp muốn khuyến khích. Tiền thưởng bị hủy bỏ, và người dân thành phố đành phải chung sống với lũ gặm nhấm.

 

[Ngao5]

Tuy nhiên, người Pháp cũng đúng về một điều: những con chuột này thực sự mang theo bệnh dịch hạch. Năm 1906, với số chuột sinh sôi trong cống rãnh không được kiểm soát, đã xảy ra một trận dịch ở Hà Nội. Ít nhất 263 người đã thiệt mạng, hầu hết là người Việt. Trong khi đó thì ông Doumer đang ở Pháp và được ca tụng là vị toàn quyền làm việc hiệu quả nhất từ trước tới nay. Sau đó ông được bầu làm tổng thống.
Hiệu ứng ngược của cuộc diệt chuột năm 1902 ở Hà Nội
“Đây có lẽ là câu chuyện ngụ ngôn cho sự kiêu ngạo của chủ nghĩa hiện đại, quá tin tưởng vào khoa học và lý trí công nghiệp để giải quyết mọi vấn đề,” Vann nói. “Đây cũng chính là kiểu tư duy đã dẫn đến Thế chiến thứ nhất – cho rằng súng máy sẽ kết thúc nhanh cuộc chiến vì nó giết người hiệu quả. Nhưng thực tế thì nó đã kéo dài cuộc chiến và nhiều người đã thiệt mạng.”

 

[Ngao5]

Ngày nay, cuộc diệt chuột ở Hà Nội hầu như được dùng làm minh họa cho hiệu ứng Rắn hổ mang (Cobra Effect) khi những chính sách, hành động khuyến khích cho điều tốt rốt cuộc lại thúc đẩy điều ngược lại và làm mọi thứ rối tung hơn cả lúc đầu.
Theo Vann, bài học khác có thể rút ra là, “hãy cảnh giác với những chương trình được đưa ra trong tình cảnh sự kiêu ngạo còn quá mạnh và chênh lệch quyền lực quá lớn tới nỗi người ta có thể bỏ qua bằng chứng.”
Cái tên “hiệu ứng rắn hổ mang” xuất pháp từ câu chuyện tương tự ở Ấn Độ. Vào thời người Anh còn chiếm đóng đất nước này, thành phố Delhi cũng tràn ngập rắn hổ mang như Hà Nội chất đầy chuột vậy. Thế là, để xử lý, chính quyền Anh trao thưởng cho bất kỳ người nào nộp rắn hổ bắt được.
Cũng như tình trạng ở Hà Nội, ban đầu, số liệu cho thấy số rắn hổ bị xử lý khá nhiều, tuy nhiên, về sau, số lượng rắn xuất hiện cũng chẳng mấy thuyên giảm. Và như các bạn có thể đoán được, người dân Delhi đã nuôi rắn hổ để nộp (“bán”) cho chính quyền. Phát hiện ra điều này, chính quyền Anh đã ngừng chính sách nộp rắn lãnh thưởng.
Thế nhưng, người Delhi còn bạo hơn người Hà Nội. Khi chính quyền không thưởng nữa, họ bực bội vì đã lỡ nuôi rắn trong nhà (còn tồn kho rắn quá nhiều), nên đã quyết định thả tất cả bầy rắn được nuôi nhốt trong nhà ra khắp làng khắp xóm…
Chuyên gia phát triển kinh tế bền vững Ernesto Sirolli cũng từng đưa ra nhiều ví dụ về hiệu ứng này trong bài thuyết trình nổi tiếng: Bạn muốn giúp người khác? Hãy im lặng và lắng nghe!
Năm 1997, Vann đã đến Việt Nam để nghiên cứu tài liệu về cuộc diệt chuột nói trên. Một ngày nọ, ông với lên ngăn kéo trên cùng của chiếc tủ chứa những tài liệu tiếng Pháp trước năm 1954, và cảm thấy một con chuột chạy qua phía trên bàn tay mình. Đã bao năm sau khi người Pháp rời khỏi Việt Nam, lũ chuột vẫn còn.

 

[BachBeo]

Pháp ngố sao k thu đầu thay vì thu đuôi

 

[formen]

Pháp ngố sao k thu đầu thay vì thu đuôi

Đầu nộp lãnh thưởng, thân vẫn làm giả cầy với hấp lá chanh. Nuôi thì dễ.

Cái này là chính sách đưa ra xong không theo dõi, giám sát đánh giá kết quả thực tế

 

[patuana76]

Ngày nay, cuộc diệt chuột ở Hà Nội hầu như được dùng làm minh họa cho hiệu ứng Rắn hổ mang (Cobra Effect) khi những chính sách, hành động khuyến khích cho điều tốt rốt cuộc lại thúc đẩy điều ngược lại và làm mọi thứ rối tung hơn cả lúc đầu.
Theo Vann, bài học khác có thể rút ra là, “hãy cảnh giác với những chương trình được đưa ra trong tình cảnh sự kiêu ngạo còn quá mạnh và chênh lệch quyền lực quá lớn tới nỗi người ta có thể bỏ qua bằng chứng.”
Cái tên “hiệu ứng rắn hổ mang” xuất pháp từ câu chuyện tương tự ở Ấn Độ. Vào thời người Anh còn chiếm đóng đất nước này, thành phố Delhi cũng tràn ngập rắn hổ mang như Hà Nội chất đầy chuột vậy. Thế là, để xử lý, chính quyền Anh trao thưởng cho bất kỳ người nào nộp rắn hổ bắt được.
Cũng như tình trạng ở Hà Nội, ban đầu, số liệu cho thấy số rắn hổ bị xử lý khá nhiều, tuy nhiên, về sau, số lượng rắn xuất hiện cũng chẳng mấy thuyên giảm. Và như các bạn có thể đoán được, người dân Delhi đã nuôi rắn hổ để nộp (“bán”) cho chính quyền. Phát hiện ra điều này, chính quyền Anh đã ngừng chính sách nộp rắn lãnh thưởng.
Thế nhưng, người Delhi còn bạo hơn người Hà Nội. Khi chính quyền không thưởng nữa, họ bực bội vì đã lỡ nuôi rắn trong nhà (còn tồn kho rắn quá nhiều), nên đã quyết định thả tất cả bầy rắn được nuôi nhốt trong nhà ra khắp làng khắp xóm…
Chuyên gia phát triển kinh tế bền vững Ernesto Sirolli cũng từng đưa ra nhiều ví dụ về hiệu ứng này trong bài thuyết trình nổi tiếng: Bạn muốn giúp người khác? Hãy im lặng và lắng nghe!
Năm 1997, Vann đã đến Việt Nam để nghiên cứu tài liệu về cuộc diệt chuột nói trên. Một ngày nọ, ông với lên ngăn kéo trên cùng của chiếc tủ chứa những tài liệu tiếng Pháp trước năm 1954, và cảm thấy một con chuột chạy qua phía trên bàn tay mình. Đã bao năm sau khi người Pháp rời khỏi Việt Nam, lũ chuột vẫn còn.

Đọc quả nhận định bài học này, tôi thấy gợn gợn, bác ạ.

 

[onion.]

Đọc quả nhận định bài học này, tôi thấy gợn gợn, bác ạ.

Bài học quý giá cho mọi lĩnh vực nhưng chẳng mấy ai để tâm.

 

[windmill]

Dù thu đầu hay đuôi thì rồi cũng sẽ có nhiều trang trại được xây dựng để nuôi chúng với qui mô lớn

 

[lúa mỳ]

chắc giống hồi cuối thập niên 70 ở chỗ em diệt chó dại...bằng cách vào từng nhà đập chết chó của gia chủ rồi mang ra bãi rác công cộng quẳng bỏ...haizzz 1 thời ấu trĩ

 

[Colexanh]

Pháp ngố sao k thu đầu thay vì thu đuôi

Vì nó chưa quen độ "gian" của ta và đồng bọn tương đương

 

[cà rốt xanh]

Năm 1897, Paul Doumer lần đầu đặt chân đến Hà Nội

Dự định của Doumer là biến Đông Dương, đặc biệt là Hà Nội, trở thành nơi có cơ sở hạ tầng hiện đại để thể hiện sự hùng mạnh của nước Pháp.

Dạ cháu chào cụ Ngao và kính chúc cụ luôn mạnh khỏe ạ!

Có một vấn đề lịch sử mà cháu luôn tìm kiếm mà ko có dữ liệu , đó là việc người Pháp chọn Hà nội là thủ đô của liên bang Đông dương.

Hà nội lúc đó rõ ràng thua kém Sài gòn nhiều, lại cũng ko phải kinh đô nhà Nguyễn. Và người Pháp chọn, chắc cũng phải có lý do của họ, và đc thể hiện ở những dữ liệu lịch sử như: cuộc họp nào, văn bản nào, và trên hết là lý do tại sao???

Vậy cụ có tài liệu gì về việc này ko ạ. Cảm ơn cụ nhiều!

 

[timeout]

Giai đoạn 199x nạn chuột phá lúa trồng ở khắp cả nước, nhiều địa phương cũng quay lại thực hiện chính sách nộp đuôi/chân/tai chuột đổi thưởng. Thế mới có chuyện đùa rằng có mỗi con chuột mà chạy vòng quanh mấy huyện.

 

[Áo Bay]

Vụ đuôi chuột này làm e nhớ tầm năm 95 ở quê e cũng có phong trào diệt chuột và trả tiền theo đuôi. Hồi đó bọn em vẫn diệt chuột nhưng cũng có người câu cả thằn lằn (rắn mối) lấy đuôi rồi gác bếp hết cả. Lúc nộp lên khô quắt, ám bồ hóng đen xì hết nên vẫn tính đuôi chuột như thường, mà bọn thằn lằn thì mấy tháng nó mọc đuôi lại thôi.

 

[Colexanh]

Vụ đuôi chuột này làm e nhớ tầm năm 95 ở quê e cũng có phong trào diệt chuột và trả tiền theo đuôi. Hồi đó bọn em vẫn diệt chuột nhưng cũng có người câu cả thằn lằn (rắn mối) lấy đuôi rồi gác bếp hết cả. Lúc nộp lên khô quắt, ám bồ hóng đen xì hết nên vẫn tính đuôi chuột như thường, mà bọn thằn lằn thì mấy tháng nó mọc đuôi lại thôi.

đúng là không ảnh hưởng hệ sinh thái

 

[comiki]

Dạ cháu chào cụ Ngao và kính chúc cụ luôn mạnh khỏe ạ!

Có một vấn đề lịch sử mà cháu luôn tìm kiếm mà ko có dữ liệu , đó là việc người Pháp chọn Hà nội là thủ đô của liên bang Đông dương.

Hà nội lúc đó rõ ràng thua kém Sài gòn nhiều, lại cũng ko phải kinh đô nhà Nguyễn. Và người Pháp chọn, chắc cũng phải có lý do của họ, và đc thể hiện ở những dữ liệu lịch sử như: cuộc họp nào, văn bản nào, và trên hết là lý do tại sao???

Vậy cụ có tài liệu gì về việc này ko ạ. Cảm ơn cụ nhiều!

Năm 1887, khi Pháp thành lập Liên bang Đông Dương (gồm Nam Kỳ, Trung Kỳ, Bắc Kỳ và Cao Miên), Sài Gòn được chọn làm nơi đặt Phủ Toàn quyền Đông Dương. Nam Kỳ (Sài Gòn) là nơi người Pháp đánh chiếm đầu tiên, có nền tảng hạ tầng phát triển nhất lúc bấy giờ, và là vùng đất "thuộc địa trực tiếp" (colonie) hoàn toàn thuộc quyền cai trị của Pháp (không bị ràng buộc bởi triều đình phong kiến như Trung Kỳ hay Bắc Kỳ).

Khi Paul Doumer sang làm Toàn quyền Đông Dương (1897), ông bắt đầu thực hiện tham vọng quy hoạch lại toàn bộ liên bang. Đến năm 1902, Paul Doumer quyết định chuyển Phủ Toàn quyền và các sở ngành tối cao ra Hà Nội, chính thức biến Hà Nội thành thủ đô mới.

Một bài báo ngày 25/12/1907 trên Bán nguyệt san Thuộc địa La Quinzaine Coloniale đã chỉ ra 3 nguyên nhân chính của việc lựa chọn Hà Nội.

Tạm dịch:

Thủ đô của Đông Dương
Những tuyên bố gần đây của các nhà thầu ở Bắc Kỳ đã mang lại một kết quả không ngờ tới: chúng làm sống lại sự thù địch cũ giữa Nam Kỳ và Bắc Kỳ, đồng thời một lần nữa đẩy Sài Gòn và Hà Nội vào thế đối đầu nhau.
Giống như nhân vật Calypso, người không thể nguôi ngoai sau sự ra đi của Ulysses, người dân Sài Gòn vẫn chưa thể chấp nhận việc dịch chuyển Phủ Toàn quyền và các sở ngành hành chính tổng hợp về Hà Nội. Các thành phố cũng giống như các cá nhân, đều có lòng tự trọng riêng, và đó là một nỗi tủi nhục đau đớn đối với Sài Gòn khi thấy mình bị tước đi tư cách thủ đô lâu đời của xứ Đông Dương.
Bên cạnh khía cạnh về mặt cảm xúc, còn có một vấn đề về quyền lợi kinh tế. Các công chức thuộc Phủ Toàn quyền và các sở ngành hành chính tổng hợp tạo thành một lượng khách hàng tiêu thụ với số lượng không hề nhỏ. Giới thương gia Sài Gòn không thể tha thứ cho Hà Nội vì đã được thừa hưởng món lợi này.
Tuy nhiên, có ba lý do khiến cán cân nghiêng về phía chọn Hà Nội; và giá trị của chúng nằm ở chỗ: Lý do đầu tiên là vì Bắc Kỳ sát biên giới với Trung Quốc, và sự láng giềng này đặt ra cho vị Toàn quyền nghĩa vụ phải có một sự giám sát đặc biệt, điều mà chỉ có thể thực hiện một cách hiệu quả từ Hà Nội. Lý do thứ hai là vì bộ máy hành chính Bắc Kỳ, trong quá trình phát triển (thực dân hóa), phải đối mặt với mối liên hệ mật thiết cùng sự chồng chất và tầm quan trọng của các vấn đề phát sinh tại đây, những khó khăn này đòi hỏi sự can thiệp thường xuyên và trực tiếp của Toàn quyền. Lý do thứ ba, cuối cùng, là vì khí hậu của Hà Nội lành mạnh (tốt) hơn khí hậu của Sài Gòn, các công chức thuộc địa có thể giải quyết khối lượng công việc lớn hơn rất nhiều tại đây mà không phải chịu tổn hại về mặt sức khỏe."

Khi chính quyền dời đô ra Hà Nội, giới kinh doanh Sài Gòn rất tức giận vì mất đi nguồn thu lớn từ các quan chức, công chức Pháp. Thậm chí có tin đồn Toàn quyền Jean-Baptiste Paul Beau có ý định đưa Phủ Toàn quyền quay trở lại Sài Gòn. Sài Gòn (Nam Kỳ) là đất thuộc địa trực tiếp (Colonie française), trong khi Hà Nội (Bắc Kỳ) chỉ là đất bảo hộ (Pays de protectorat), nhưng điều này không làm giảm đi vai trò thủ đô của Hà Nội, vì vị trí địa lý của Hà Nội giúp việc điều hành bộ máy cai trị Đông Dương đạt hiệu quả thực tế cao hơn nhiều so với Sài Gòn.

Thậm chí có đề xuất đặt trung tâm ở Huế vì sắc dân chủ đạo của toàn cõi Đông Dương là người Annam (người Việt), nên xét theo một góc nhìn lý thuyết thuần túy về mặt địa lý, Huế (thủ đô của vương quốc Annam cũ) mới là nơi xứng đáng nhất để đặt Phủ Toàn quyền. Nhưng việc chọn Huế là không khả thi ở thời điểm đó (năm 1907). Bởi vì hệ thống giao thông, đường xá kết nối giữa Huế với các phần còn lại của Đông Dương vẫn còn quá thô sơ, chưa phát triển.

Ngoài ra, Nam Kỳ (Sài Gòn) là đất thuộc địa trực tiếp (Colonie), nơi người Pháp xóa bỏ hoàn toàn luật cũ để áp dụng luật Pháp. Ngược lại, Trung Kỳ và Bắc Kỳ (Annam-Tonkin) là đất bảo hộ (Protectorat), nơi triều đình nhà Nguyễn về mặt pháp lý vẫn tồn tại và duy trì bộ máy quan lại bản xứ. Vì vậy, để kiểm soát, uốn nắn và cải tổ toàn bộ "hệ thống quan lại bản xứ" này theo ý đồ của Pháp, Toàn quyền Đông Dương bắt buộc phải đặt cơ quan hành chính đầu não tại thủ phủ của đất bảo hộ (Hà Nội) thay vì ở một vùng đất nhượng địa thuần túy như Sài Gòn. Người Pháp thí điểm thành lập các hội đồng dân biểu, cơ quan đại diện tại Bắc Kỳ sớm hơn và mạnh mẽ hơn các nơi khác để xoa dịu tầng lớp trí thức bản xứ. Việc đặt Hà Nội làm trung tâm chính trị giúp chính quyền Toàn quyền dễ dàng chỉ đạo trực tiếp cuộc cải cách hành chính này, đồng thời tạo ra một đối trọng chính trị trực tiếp nhằm làm suy giảm dần tầm ảnh hưởng và quyền lực của triều đình Huế.

 

[Taihoatu]

Cái này ngày bé htx đi thu đuôi chuột để tính điểm nhận thóc. Bọn e toàn chặt đuôi rồi thả.