Hôm trước em đọc trên Facebook bài này, không hiểu họ nói có đúng không:
Nền kinh tế Thái Lan đang nguy cấp , cuộc sụp đổ 1997 có lặp lại với Thái Lan hay không ??? Bài học cho Việt Nam hiện nay là gì ?
Có một điều gì đó rất kỳ lạ đang diễn ra với nền kinh tế Thái Lan. Chỉ trong vài ngày tới, 15.000 nhân vật quyền lực nhất trong giới tài chính toàn cầu — từ các bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương cho đến chính Giám đốc Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) — sẽ đổ bộ xuống Bangkok.
Họ tề tựu về đây để tham dự hội nghị thường niên của IMF và Ngân hàng Thế giới. Điều thú vị là sự kiện này được tổ chức tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia Queen Sirikit, đúng tòa nhà từng được xây dựng để đón chính các hội nghị này hồi năm 1991. Thái Lan mới chỉ là quốc gia thứ ba ngoài nước Mỹ đăng cai sự kiện này tới hai lần. Phía bộ trưởng tài chính gọi đây là một cuộc "hồi hương", là minh chứng cho thấy Thái Lan đã tiến xa đến nhường nào; phía IMF thì ca ngợi đây là một bức tranh tiêu biểu cho sự kiên cường.
Nhưng ngẫm lại, bạn sẽ phải tự hỏi các đại biểu này đang nghĩ gì khi sải bước qua những hành lang đó? Bởi vì lần cuối cùng giới ngân hàng thế giới tề tựu đông đủ ở Bangkok, chẳng ai nhìn thấy thảm họa sắp sửa bùng nổ. Và bây giờ, khi IMF quay trở lại đây lần đầu tiên sau 35 năm, thời điểm này lại mang đến những cảm giác kỳ lạ đến gai người, vì các con số của Thái Lan lúc này trông quen thuộc đến khó chịu.
Tăng trưởng thì đang lết từng chút một. Nợ hộ gia đình chạm mức cao nhất trong 18 năm qua. Chính phủ đang phải vay mượn sát nút trần nợ hợp pháp. Khách du lịch thì ngày càng vắng bóng. Và ngay ngày hôm qua, thống đốc ngân hàng trung ương đã phải đứng lên và thừa nhận một cách thẳng thắn rằng việc hạ lãi suất không thể cứu vãn được những vấn đề đang tồn tại.
Vậy thực chất điều gì đang xảy ra với nền kinh tế Thái Lan? Liệu lịch sử có chuẩn bị lặp lại? Và một cuộc khủng hoảng diễn ra chậm chạp ở tận bên kia bán cầu thì có ý nghĩa gì đối với túi tiền của bạn? Hãy cùng mổ xẻ câu chuyện này.
Bài học từ quá khứ: Cơn ác mộng 1997
Để hiểu được hiện tại, chúng ta bắt buộc phải nhìn lại quá khứ, bởi câu chuyện của Thái Lan chính là bài học kinh tế xuất sắc nhất trong 50 năm qua.
Từ năm 1985 đến 1996, Thái Lan là nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất hành tinh — không phải "một trong số", mà là nhanh nhất. Nền kinh tế cứ đều đặn phình to hơn 9% mỗi năm, duy trì suốt hơn một thập kỷ. Lạm phát thấp, dòng tiền ngoại đổ vào ào ạt. Bangkok từ một thủ đô ven sông yên bình bỗng chốc mọc lên rừng cẩu tháp xây dựng: tòa nhà văn phòng, trung tâm mua sắm, đường cao tốc, chung cư mọc lên khắp nơi. Thế giới gọi họ là "Con hổ kinh tế châu Á thứ năm", và tất cả đều mê mẩn nền kinh tế này.
Nhưng toàn bộ phép màu ấy thực chất chỉ được xây dựng trên một lời hứa duy nhất: Chính phủ Thái Lan cam kết một đồng đô la Mỹ sẽ luôn đổi được 25 Baht.
Tỷ giá cố định đó chính là nền tảng của mọi thứ. Nó nói với các nhà đầu tư nước ngoài rằng tiền của họ an toàn. Nó nói với các doanh nghiệp Thái Lan rằng họ có thể vay tiền bằng USD mà không cần lo lắng về biến động tỷ giá. Và quả thật, họ đã vay điên cuồng. Các ngân hàng và công ty tài chính Thái Lan ôm những khoản vay ngắn hạn bằng USD, rồi cho các nhà phát triển bất động sản và đầu cơ chứng khoán vay lại bằng Baht với lãi suất cao hơn, đút túi phần chênh lệch. Đó là một cỗ máy in tiền, và trong nhiều năm, nó hoạt động cực kỳ trơn tru.
Vấn đề của một cỗ máy in tiền là nó chỉ chạy cho đến khi người ta ngừng tin vào nó. Tới năm 1996, những vết nứt bắt đầu xuất hiện. Xuất khẩu chậm lại. Thâm hụt tài khoản vãng lai — khoảng cách giữa những gì Thái Lan bán ra thế giới và những gì họ mua vào — đã phình to lên tới khoảng 8% tổng quy mô nền kinh tế. Đó là một hồi chuông cảnh báo đỏ rực, có nghĩa là Thái Lan đang sống vượt quá khả năng của mình, được tài trợ bằng dòng tiền nóng có thể rút đi bất cứ lúc nào.
Đến mùa xuân năm 1997, giới đầu cơ bắt đầu tấn công. Họ vay đồng Baht, đem bán đi và đặt cược rằng chính phủ sẽ cạn kiệt dự trữ đô la khi cố gắng bảo vệ tỷ giá. Ngày 14 và 15 tháng 5, các đợt tấn công diễn ra ồ ạt. Ngân hàng trung ương đốt sạch dự trữ ngoại hối để gom mua Baht giữ giá. Ngày 30 tháng 6, thủ tướng lên truyền hình hứa chắc nịch rằng ông sẽ không phá giá đồng Baht. Nhưng chỉ hai ngày sau, ngày 2 tháng 7 năm 1997, Thái Lan đầu hàng. Tỷ giá cố định bị vứt bỏ, đồng Baht được thả nổi.
Điều xảy ra sau đó là một trong những cú sụp đổ kinh tế nhanh nhất lịch sử hiện đại. Đồng Baht từ chỗ 25 đổi 1 đô la đã tụt thẳng xuống 50, rồi tiếp tục rơi đáy ở mức 56 Baht đổi một đô la vào tháng 1 năm 1998 — mất hơn nửa giá trị.
Và hãy nhớ lại những công ty Thái Lan từng vay USD vì nghĩ rằng tỷ giá cố định là an toàn? Ngay trong một đêm, nợ gốc tính bằng Baht của họ tăng gấp đôi, trong khi doanh thu kiếm về vẫn giữ nguyên bằng đồng Baht. Họ lập tức phá sản. Thị trường chứng khoán bốc hơi 75%. Finance One, công ty tài chính lớn nhất nước, sụp đổ. 46% tổng dư nợ ngân hàng biến thành nợ xấu. Thất nghiệp tăng gấp đôi, 600.000 lao động nước ngoài bị đuổi về nước. Các công trường xây dựng dang dở trơ ra những bộ khung bê tông cốt thép đứng sừng sững bỏ hoang suốt nhiều năm. Năm 1998, kinh tế Thái Lan co lại hơn 10% — cú sụt giảm tồi tệ nhất kể từ Thế chiến thứ Hai.
Đáng sợ nhất là khủng hoảng tài chính có tính lây lan. Khi đồng Baht sụp đổ, nhà đầu tư toàn cầu nhìn sang mọi quốc gia trong khu vực và đặt câu hỏi: Ai sẽ là nạn nhân tiếp theo?
Tiền tháo chạy khỏi Indonesia khiến đồng rupiah tê liệt và kinh tế sụt giảm khoảng 13% trong năm 1998. Nó tháo chạy khỏi Hàn Quốc — một quốc gia công nghiệp hóa giàu có, thành viên của "Câu lạc bộ các nước giàu" — buộc nước này phải nhận gói cứu trợ 58 tỷ USD từ IMF, lớn nhất lịch sử quỹ lúc bấy giờ. Malaysia, Philippines đều dính đòn. Thứ vốn chỉ là vấn đề tiền tệ ở Bangkok đã biến thành một cuộc đại suy thoái khu vực, đẩy hàng triệu người trở lại cảnh nghèo đói và viết lại hoàn toàn luật lệ của tài chính toàn cầu. Sau năm 1997, các ngân hàng trung ương châu Á bắt đầu gom trữ ngoại hoối như những người chuẩn bị đối phó tận thế, thề sẽ không bao giờ để bản thân rơi vào cảnh phải cầu cứu IMF nữa.
Bài học về sự phục hồi và cái bẫy thu nhập trung bình
Ngày 11 tháng 8 năm 1997, IMF công bố gói cứu trợ hơn 17 tỷ USD cho Thái Lan — lớn nhất từng dành cho một quốc gia tính đến thời điểm đó. Số tiền đi kèm những điều kiện ngặt nghèo: đóng cửa các công ty tài chính yếu kém, làm sạch hệ thống ngân hàng, mở cửa nền kinh tế.
Thái Lan đã nuốt "viên thuốc đắng" đó, và thực tế là họ đã hồi phục. Tăng trưởng quay trở lại mãnh liệt. Chỉ trong vài năm, Thái Lan đã trả trước hạn các khoản vay cho IMF và xây dựng lại dự trữ ngoại hối lên tới hàng trăm tỷ đô la. Quốc gia từng châm ngòi khủng hoảng tài chính châu Á đã trở thành một hình mẫu nghiên cứu về cách sinh tồn sau khủng hoảng.
Nhưng sinh tồn sau khủng hoảng và thịnh vượng sau khủng hoảng lại là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Và đây là lúc câu chuyện của Thái Lan bắt đầu trở nên khó chịu, bởi nó giải thích chính xác những gì đang diễn ra ở thời điểm hiện tại.
Sau cuộc khủng hoảng, Thái Lan đã xây dựng lại nền kinh tế dựa trên ba trụ cột: du lịch, xuất khẩu và đầu tư nước ngoài vào sản xuất.
Cách này đã phát huy tác dụng trong một thời gian. Du khách kéo đến vì những bãi biển và ngôi đền — kỷ lục 39,8 triệu lượt vào năm 2019. Các nhà xuất khẩu bán ô tô, đồ điện tử và ổ cứng máy tính ra toàn cầu. Thái Lan trở thành một trong những nhà sản xuất ô tô lớn nhất Đông Nam Á, mang biệt danh "Detroit của châu Á", đồng thời là nhà sản xuất ổ cứng máy tính lớn hàng đầu thế giới. Nếu bạn đang sở hữu một chiếc laptop hay ổ cứng rời, khả năng cao là có một phần linh kiện được sản xuất tại đây. Dự trữ ngoại hoối chất đống lên tới 242 tỷ USD. Trên giấy tờ, Thái Lan trông vững chãi như một pháo đài.
Tuy nhiên, ẩn giấu bên trong "phép màu xuất khẩu" ấy là một cái bẫy. Các nhà máy của Thái Lan phần lớn đều do các tập đoàn đa quốc gia nước ngoài sở hữu — từ các hãng xe Nhật Bản cho đến các hãng công nghệ Mỹ. Họ lắp ráp tại Thái Lan, nhưng lợi nhuận thì chảy ngược về Tokyo hay California. Những công việc có giá trị cao, khâu nghiên cứu, thiết kế, phát triển thương hiệu đều nằm ở nước ngoài. Thái Lan nhận công ăn việc làm, nhưng lại đánh mất sự đổi mới sáng tạo.
Đó chính là bản chất của cái bẫy thu nhập trung bình: bạn làm công việc gia công cho thế giới, nhưng không bao giờ leo lên được nấc thang tự sáng chế ra sản phẩm cho thế giới.
Giờ đây, Việt Nam đang leo lên nấc thang đó nhanh hơn, thu hút các nhà máy từng chọn Thái Lan nhờ lợi thế nhân công rẻ hơn và lực lượng lao động trẻ hơn. Trong khi đó, với dân số 70,3 triệu người và cơ cấu đang già hóa, Thái Lan bị kẹp chặt từ cả hai phía: quá đắt đỏ để cạnh tranh với Việt Nam, nhưng lại chưa đủ đổi mới để đấu lại Hàn Quốc.
Thêm vào đó là những vướng mắc chưa được giải quyết trong hiệp định thương mại với Washington. Thái Lan đang duy trì thặng dư thương mại lớn với Mỹ, và trong kỷ nguyên của thuế quan cùng các cuộc chiến thương mại, khoản thặng dư đó biến họ thành một mục tiêu ngắm bắn. Sự không chắc chắn chính là chất độc đối với đầu tư. Chẳng ai muốn xây một nhà máy mới ở Thái Lan nếu họ không biết rõ chi phí để bán hàng sang Mỹ vào năm sau sẽ ra sao.
Thực trạng hiện tại: Khủng hoảng không lặp lại, nhưng nó đang "vần điệu"
Khi nhìn vào những con số hiện tại của Thái Lan, mọi thứ mang lại cảm giác vô cùng quen thuộc.
Hôm qua, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Thái Lan, Vitai Rodinicorn, đã đứng trước một diễn đàn doanh nghiệp ở Bangkok và nói ra điều mà các nhà quản lý tiền tệ hiếm khi thốt ra công khai: họ không vội nâng lãi suất, và chính sách tiền tệ hoàn toàn không thể giải quyết được các vấn đề cấu trúc đang kìm hãm nền kinh tế.
Hãy đọc lại câu nói đó một lần nữa. Người nắm giữ huyết mạch tài chính của Thái Lan đang thừa nhận rằng việc đi vay rẻ hơn sẽ không thể cứu vãn được nền kinh tế.
Tại sao lại như vậy? Bởi vì vấn đề lúc này không nằm ở giá của đồng tiền, mà nằm ở gánh nặng nợ nần.
Nợ hộ gia đình Thái Lan hiện đã lên tới 85,2% GDP — một trong những tỷ lệ cao nhất châu Á, và là mức cao nhất trong 18 năm qua. Để hình dung rõ hơn, hãy nhìn vào trường hợp của chị Kavita Wong Yaumm, một chủ doanh nghiệp 51 tuổi ở Bangkok được hãng tin Reuters phỏng vấn. Chị đang nợ tới 10 triệu Baht (khoảng 298.000 USD) từ 7 tổ chức tài chính khác nhau, cộng thêm 2,1 triệu Baht nợ từ các nguồn tín dụng phi chính thức. Doanh nghiệp của chị đang lỗ từ 40.000 đến 50.000 Baht mỗi tháng, và chị thừa nhận với Reuters rằng bản thân sợ mình sẽ chết trước khi kịp trả hết nợ.
Chị Kavita không phải là trường hợp ngoại lệ; chị chính là đại diện cho con số thống kê đó. Khi các hộ gia đình ngập chìm trong nợ nần, họ sẽ ngừng chi tiêu. Khi chi tiêu nội địa chết đi, việc hạ lãi suất lúc này chẳng khác nào "cố đẩy một sợi dây thừng" — hoàn toàn vô tác dụng. IMF đã nói rất thẳng thắn trong một báo cáo hồi tháng Hai rằng: Nợ hộ gia đình cao có thể cản trở quá trình chuyển đổi cấu trúc bằng cách bóp nghẹt thu nhập khả dụng. Nói một cách ngắn gọn: nợ đang ăn mòn tương lai.
Chưa dừng lại ở đó, nợ công của chính phủ cũng đang bò sát mốc 70% GDP — trần pháp lý chính thức của quốc gia. Chính phủ không thể tiếp tục vay mượn để thoát hiểm được nữa.
Mới tháng trước, thủ đô Bangkok còn bị tuyên bố là vùng thảm họa sau trận mưa gần 300mm trút xuống trong vòng 3 ngày, khiến 60 người thiệt mạng trên toàn quốc, hơn một triệu hộ gia đình ảnh hưởng và thiệt hại công nghiệp ước tính lên tới 6 tỷ Baht. Thủ tướng thậm chí phải ra lệnh cho các quan chức đảm bảo lũ lụt không làm gián đoạn các cuộc họp của IMF sắp tới. Thật là một khung cảnh trớ trêu khi phải đón tiếp các bộ trưởng tài chính thế giới trong lúc thủ đô vẫn đang loay hoay lau dọn bùn đất sau lũ.
Trong khi đó, ngành du lịch — chiếc phao cứu sinh của Thái Lan trong suốt nhiều thập kỷ — cũng đang trượt dốc. Trong 9 tháng đầu năm, lượng khách quốc tế giảm 3.88% so với cùng kỳ năm ngoái xuống còn 23,45 triệu lượt, doanh thu du lịch giảm 2,26%. Khách Trung Quốc vẫn là lượng khách lớn nhất, nhưng họ không còn tiêu xài bạo tay như trước, trong khi áp lực cạnh tranh khu vực từ Việt Nam và Nhật Bản là quá khắc nghiệt.
Mặt khác, bức tranh xuất khẩu lại có một điểm sáng bất ngờ: dự kiến tăng trưởng từ 17 đến 18% trong năm nay nhờ các lĩnh vực công nghệ cao, chất bán dẫn và cơ sở hạ tầng kỹ thuật số đang cưỡi trên làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI) toàn cầu.
Bộ trưởng Tài chính Egniti Nitthan Propus có một kế hoạch đầy tham vọng: đạt tăng trưởng 3% trong vòng 3 năm bằng cách hút vốn đầu tư nước ngoài vào các ngành công nghệ này. Nhưng Ngân hàng Trung ương lại tỏ ra hoài nghi hơn nhiều, dự báo tăng trưởng tiềm năng của Thái Lan chỉ ở mức 2.7% và việc đạt được con số đó có thể mất ít nhất 4 năm.
Các nhà kinh tế học gọi sự phân hóa này là sự phục hồi hình chữ K:
Nhánh đi lên của chữ K: Các nhà xuất khẩu công nghệ, trung tâm dữ liệu, các tập đoàn đa quốc gia.
Nhánh đi ngang hoặc cắm đầu xuống dưới của chữ K: Các hộ gia đình ngập trong nợ, các doanh nghiệp nhỏ, và người lao động ngành du lịch.
Mức tăng trưởng chung 2.3% nghe có vẻ ổn, cho đến khi bạn nhận ra phần lớn người dân bình thường đang nằm ở cái nhánh đi xuống của chữ K.
Thái Lan có đang bước vào một năm 1997 thứ hai?
Câu trả lời thành thật là: Không, nhưng đồng thời lại... hơi giống.
Không, bởi vì bộ máy gây ra thảm họa năm 1997 đã không còn nữa. Thái Lan không còn neo giá đồng tiền, vì vậy không có biên độ tỷ giá nào để giới đầu cơ tấn công. Họ đang nắm giữ 242 tỷ USD dự trữ ngoại hoối — một kho tài nguyên mà các ngân hàng trung ương năm 1997 chỉ dám mơ ước. Các ngân hàng của họ được quản lý chặt chẽ hơn nhiều, đã qua các bài kiểm tra sức chịu đựng từ bài học quá khứ. Thậm chí cơ quan xếp hạng tín nhiệm Fitch vừa qua còn nâng triển vọng của Thái Lan từ tiêu cực lên ổn định.
Và hơi giống, bởi vì các cuộc khủng hoảng thường vần điệu với nhau chứ không lặp lại nguyên bản. Năm 1997, vấn đề là vay bằng đồng USD để tài trợ cho một bong bóng đầu cơ, rồi sau đó nhận ra hóa đơn phải trả quá lớn. Ngày nay, khoản vay đó nằm ở đồng Baht của các hộ gia đình nhằm tài trợ cho tiêu dùng. Khác đồng tiền, khác người đi vay, nhưng chung một cái bẫy.
Một nền kinh tế chỉ có thể phát triển nhanh bằng mức độ chi tiêu của người dân và đầu tư của các doanh nghiệp. Nhưng người dân Thái Lan hiện tại đã cạn sạch nguồn lực.
Vậy điều gì thực sự có thể cứu vãn Thái Lan? Các nhà kinh tế học khá đồng thuận về các giải pháp, dù cho con đường chính trị phía trước vô cùng cay đắng:
Giảm nợ thực chất cho các hộ gia đình: Không chỉ là cơ cấu lại thời hạn, mà phải có những đợt xóa nợ để giải phóng sức mua, đi kèm với các quy định siết chặt đối với các nguồn tín dụng phi chính thức đang tính lãi suất cắt cổ.
Năng suất lao động: Thái Lan cần dịch chuyển lên chuỗi giá trị cao hơn — từ việc đi lắp ráp sản phẩm của nước khác sang tự thiết kế sản phẩm của chính mình. Điều này đòi hỏi những khoản đầu tư khổng lồ vào giáo dục và nghiên cứu — một công việc chậm chạp, khô khan mà chẳng chính trị gia nào mặn mà chi tiền.
Mở cửa nền kinh tế: Nền kinh tế nội địa Thái Lan vẫn đang bị bao bọc bởi các lớp bảo hộ và độc quyền giúp giữ giá cao nhưng bóp nghẹt cạnh tranh. Phá bỏ những rào cản đó sẽ làm tổn thương các gia đình tài phiệt có lợi ích nhóm, đó cũng chính là lý do tại sao nó cực kỳ ít khi xảy ra.
baochinhphu.vn
m.cafef.vn
