(Tiếp)
Chính sách của Chính quyền Marcos Jr. đối với Biển Đông là “tấn công” hay “phòng thủ”?
Philippines luôn miêu tả mình là “nạn nhân”, “người bảo vệ quy tắc” và “người phòng thủ”, đồng thời coi Trung Quốc là “kẻ phá vỡ quy tắc”, “kẻ bắt nạt” và “kẻ phá hoại nguyên trạng”. Tuyên bố của Philippines không những phù hợp với chiến lược “vùng xám” mà Mỹ đang tìm cách áp dụng để chống lại Trung Quốc ở khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, mà còn được Nhật Bản, Australia, Ấn Độ... ủng hộ. Vì hầu hết các quốc gia này đều có tranh chấp trên biển hoặc trên đất liền với Trung Quốc, trong đó có một số nước còn tồn tại xung đột chồng lấn không gian địa chiến lược với Trung Quốc. Vậy Philippines đang “tấn công” hay “phòng thủ” trong vấn đề Biển Đông?
Sức mạnh quốc gia lớn hay nhỏ không liên quan đến định hướng chính sách hoặc chiến lược. Mặc dù Philippines là một quốc gia nhỏ nhưng lại áp dụng chính sách mang tính tấn công đối với Biển Đông. Sau tháng 2/2023, những sự cân bằng này gần như bị phá vỡ hoàn toàn bởi các hành động đơn phương của Philippines. Các biện pháp này đã tạo thành chính sách mang tính tấn công của Philippines đối với Biển Đông.
Thứ nhất, Philippines tìm cách thiết lập liên minh ngầm, thậm chí là thân thiết, với các nước có yêu sách ở Biển Đông bằng biện pháp gây chia rẽ. Tham vọng của Manila nhằm lôi kéo các nước có yêu sách khác thiết lập mặt trận chung đã có từ thời Chính quyền Aquino III, nhưng chưa bao giờ thực hiện được. Chính quyền Marcos Jr. áp dụng chiến lược “lùi một bước để tiến hai bước” và “tiến theo đường vòng”, từ bỏ ý tưởng phi thực tế là liên kết với các nước có yêu sách khác, chuyển sang tìm cách cùng các nước có tranh chấp khác xử lý ổn thỏa tiến trình tranh chấp trên biển.
Tờ Philippine Daily Inquirer đã đăng công hàm ngoại giao của Trung Quốc gửi tới Malaysia liên quan đến hoạt động khai thác dầu khí tại các khu vực tranh chấp ở Biển Đông. Động thái này tưởng chừng không liên quan đến Chính phủ Philippines, nhưng trên thực tế lại có mối liên hệ chặt chẽ với cá nhân Marcos Jr., bởi Giám đốc hành chính của tờ Philippine Daily Inquirer là họ hàng của Marcos Jr., cũng là thành viên chủ chốt của gia tộc chính trị Marcos. Sở dĩ Chính phủ Philippines “nhắm mắt làm ngơ” trước vụ rò rỉ công hàm lần này chính là để tìm cách ép Chính quyền Anwar Ibrahim của Malaysia có lập trường cứng rắn, cản trở tiến trình giải quyết vấn đề Biển Đông thông qua đối thoại hiệp thương hữu nghị giữa chính phủ Trung Quốc và Malaysia.
Đầu tháng 10/2024, mục đích thực sự của việc Chính phủ Philippines nhiều lần đề cập đến vụ tàu cá Việt Nam bị chìm ở vùng biển thuộc quần đảo Hoàng Sa (Trung Quốc gọi là Tây Sa) là nhằm kích động tinh thần dân tộc chủ nghĩa ở Việt Nam, gây sức ép buộc Chính phủ Việt Nam phải thực hiện chính sách cứng rắn ở Biển Đông. Hai vụ việc này cho thấy Philippines không hài lòng với hiện trạng tranh chấp với Trung Quốc ở Biển Đông, tìm cách gây rắc rối cho Trung Quốc bằng cách liên kết với các bên tranh chấp khác để làm suy yếu sức ép của Trung Quốc đối với Philippines ở trên biển. Tuy nhiên, động thái này không những tạo ra tính khó đoán định lớn hơn cho Trung Quốc và Malaysia, Trung Quốc và Việt Nam xử lý các tranh chấp trên biển, mà còn tăng thêm sự bất ổn mới cho tình hình an ninh khu vực.
Thứ hai, Chính phủ Philippines thực hiện kế hoạch mở rộng mới ở Biển Đông. Ngay sau khi lên cầm quyền, Chính quyền Marcos Jr. bắt đầu thực hiện kế hoạch mở rộng trên biển, bao gồm: quay trở lại bãi cạn Scarborough, chiếm đóng thực tế 3 bãi đá ngầm thuộc quần đảo Trường Sa và đơn phương đệ trình ranh giới ngoài thềm lục địa ở Biển Đông. Sau vụ đối đầu với Philippines ở bãi cạn Scarborough năm 2012, Trung Quốc bắt đầu bình thường hóa sự kiểm soát ở bãi cạn này và cho phép ngư dân Philippines đánh cá ở vùng biển xung quanh. Do trong nước luôn “canh cánh trong lòng” về cái gọi là “mất đi” quyền kiểm soát đối với bãi cạn Scarborough, nên Chính quyền Marcos Jr. đã thổi phồng và lợi dụng tinh thần dân tộc, từ tháng 8/2023 đã huy động Lực lượng bảo vệ bờ biển (PCG), hải quân, Cục nghề cá và nguồn lợi thủy sản, lực lượng dân quân xâm nhập vào bãi cạn này, bên cạnh việc tuyên bố chủ quyền đối với bãi cạn Scarborough, còn tìm cách giành lại quyền kiểm soát thực tế.
Các động thái của Philippines ở bãi Cỏ Mây, bãi Sa Bin (Trung Quốc gọi là Tiên Tân tiêu) và đá Hoài Ân thuộc quần đảo Trường Sa cũng là để kiểm soát thực tế, thậm chí là chiếm hữu chúng. Tuy nhiên, Trung Quốc và Philippines đã hình thành thỏa thuận ngầm và sự cân bằng về mối quan tâm lợi ích nào đó xoay quanh 3 thực thể trên biển này. Chẳng hạn, duy trì tình trạng không có người ở đá Hoài Ân và bãi Sa Bin, cho phép Philippines tiếp tế hàng hóa nhân đạo cho nhân viên trên con tàu mắc cạn ở bãi Cỏ Mây... Các động thái của Marcos Jr. đối với 3 bãi đá này thực chất là để tăng số lượng đảo, bãi đá chiếm đóng thực tế ở Biển Đông, nhằm mở rộng diện tích lãnh thổ và yêu sách các vùng biển thuộc quyền kiểm soát của nước này. Đây là biểu hiện của hành vi mang tính tấn công điển hình.
Thứ ba, việc Philippines ủng hộ Mỹ tăng cường triển khai chiến lược ở Biển Đông không chỉ do sức ép của Mỹ và sự cám dỗ của lợi ích, mà còn tìm cách dựa vào Mỹ để có được lợi thế trước Trung Quốc. Mỹ và Philippines là liên minh quân sự và đã ký 3 văn kiện hợp tác an ninh. Philippines cung cấp cho Mỹ các căn cứ quân sự, thậm chí còn hỗ trợ nước này triển khai hệ thống phóng tên lửa Typhon ở Biển Đông. Đây đều là những hành vi bình thường, hợp lý của một quốc gia. Đặc biệt, để thúc đẩy thực hiện Chiến lược Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, Mỹ muốn biến Philippines trở thành “người đại diện” của mình và cung cấp căn cứ tiền tuyến làm phong phú sức mạnh quân sự của nước này ở chuỗi đảo thứ nhất. Tuy nhiên, nếu xét từ góc độ của Philippines, hành động này của Marcos Jr. đã bộc lộ tính tấn công rõ rệt. Trong lịch sử, Philippines từng nhiều lần yêu cầu Mỹ làm rõ Hiệp ước phòng thủ chung Mỹ-Philippines được áp dụng cho Biển Đông, điều này có nghĩa là Chính phủ Philippines trên thực tế coi Mỹ là xuất phát điểm cho chiến lược an ninh của nước này đối với Biển Đông.
Tuy nhiên, yêu cầu của Philippines đối với liên minh quân sự Mỹ-Philippines là không nhất quán. Chính quyền Marcos Jr. không phải là dựa vào Mỹ để bảo vệ nhu cầu lợi ích của mình ở Biển Đông, mà là tìm cách dựa vào sự hỗ trợ của Mỹ để thực hiện kế hoạch bành trướng ở Biển Đông. Điều này khác với chính phủ các nhiệm kỳ trước đây. Thông qua tuyên bố của Ngoại trưởng 2 nước vào đầu năm 2019, Chính phủ Mỹ xác nhận Hiệp ước phòng thủ chung Mỹ-Philippines được áp dụng cho Biển Đông. Marcos Jr. không hài lòng với cam kết an ninh của Mỹ, thay vào đó coi sự hỗ trợ của Mỹ như cung cấp thông tin tình báo, ngoại giao, hiện đại hóa quốc phòng… làm chỗ dựa để tiến hành các hoạt động chiếm đóng ở bãi Cỏ Mây, bãi Sa Bin và bãi cạn Scarborough. Đặc biệt, việc Philippines hỗ trợ Mỹ triển khai hệ thống phóng tên lửa Typho đã vượt ra ngoài phạm trù phòng thủ, mục đích của nước này là giúp Mỹ củng cố lợi thế chiến lược trước Trung Quốc ở khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, từ đó tăng cường năng lực răn đe chiến lược của Philippines đối với Trung Quốc.
Thứ tư, chính sách mang tính tấn công của Philippines còn được thể hiện ở cuộc chiến dư luận và cuộc chiến nhận thức. Sau khi Chính quyền Marcos Jr. lên nắm quyền, PCG, quân đội, Cục nghề cá và nguồn lợi thủy sản và các đơn vị tư nhân liên tiếp đề xuất các sáng kiến mới, tạo ra các khái niệm mới và sử dụng các câu chuyện khác xa với thực tế khách quan, qua đó hình thành dư luận chống Trung Quốc. Philippines nhận định rằng mặc dù câu chuyện liên quan đến Biển Đông có nhiều thông tin sai lệch, nhưng khoảng cách quyền lực giữa Trung Quốc và Philippines là rất lớn, nên với tư cách là một cường quốc trên thế giới, Trung Quốc sẽ thỏa hiệp để giữ thể diện.
Từ năm 2023, PCG đã đề xuất cái gọi là “sách lược phơi bày” và “kế hoạch minh bạch”. Ngoài việc thỉnh thoảng công bố số lượng và tình hình hoạt động cụ thể của các tàu hải cảnh, tàu đánh cá và tàu hải quân Trung Quốc trong vùng biển mà Philippines tuyên bố chủ quyền, lực lượng này còn thông qua cắt ghép góc quay và biên tập video trực tiếp tại hiện trường để cố tình xuyên tạc tình hình thực tế của xung đột trên biển. Trong một số vụ việc, PCG thậm chí còn cố tình gây ra sự cố va chạm trên biển. Chẳng hạn như vụ va chạm giữa tàu của PCG và Hải cảnh Trung Quốc ở bãi Sa Bin vào ngày 31/8/2024. Lý do khiến Philippines làm điều này chính là để củng cố thêm ấn tượng của cộng đồng quốc tế về việc Trung Quốc bắt nạt nước nhỏ.
Trước thời Chính quyền Marcos Jr., Trung Quốc và Philippines nhìn chung duy trì được sự cân bằng xoay quanh vấn đề Nam Hải, 2 bên đều có các hành động phù hợp với các chuẩn mực cơ bản của quan hệ quốc tế. Để tận dụng lợi thế là một quốc gia nhỏ, Chính quyền Marcos Jr. đã tăng cường quyền phát ngôn và sự ủng hộ của dư luận quốc tế, cố tình tạo ra và thổi phồng các cuộc đối đầu, xung đột trên biển.
Thứ năm, việc Philippines ủng hộ, tham gia và đóng vai trò đặc biệt trong nhiều cơ chế an ninh tiểu đa phương ở mức độ rất lớn là tìm kiếm sức mạnh để có thể cản trở (không phải là đối trọng) Trung Quốc trong vấn đề Biển Đông. Ngoài việc dựa vào sự hỗ trợ an ninh của Mỹ, Chính quyền Marcos Jr. còn theo đuổi chiến lược liên kết đa dạng hơn so với người tiền nhiệm, từng bước nâng cấp quan hệ an ninh với các nước trong và ngoài khu vực Biển Đông như Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia, Ấn Độ và Việt Nam, đồng thời gia nhập các cơ chế an ninh tiểu đa phương do Mỹ dẫn đầu. Philippines luôn coi vấn đề Biển Đông là trọng điểm để tăng cường quan hệ an ninh song phương với các nước ở trong và ngoài khu vực, cũng như tham gia một số cơ chế an ninh tiểu đa phương. Tuy nhiên, việc Manila tăng cường phối hợp chiến lược an ninh với những nước này rõ ràng là làm giảm ưu thế và ảnh hưởng của Trung Quốc ở khu vực Biển Đông.
Sự phối hợp chính sách và hợp tác an ninh giữa Philippines với Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia, Ấn Độ xoay quanh vấn đề Biển Đông ở một mức độ nhất định đã thiết lập tiền đề ứng phó với thách thức đến từ Trung Quốc. Đặc biệt là các cuộc tuần tra chung giữa Mỹ, Philippines với Nhật Bản, Australia ở Biển Đông mang màu sắc kiềm chế Trung Quốc mạnh mẽ. Tuy nhiên, chiến lược này của Philippines đã phá vỡ kết cấu tương tác ban đầu với Trung Quốc xoay quanh vấn đề Biển Đông, đồng thời có tác động rất lớn đến cấu trúc an ninh khu vực do Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) dẫn dắt.
............
