“HẠ GIẢI” HAY “PHÁ BỎ”?
Đồ án quy hoạch Hồ Gươm tầm nhìn 100 năm đề xuất "hạ giải" một số công trình như tòa Bưu điện mới, Cung Thiếu nhi, Rạp Khăn Quàng Đỏ và trụ sở UBND. Số phận của những công trình này vì thế nằm ở đúng một động từ: "hạ giải".
Nhiều người đặt câu hỏi: hạ giải và phá bỏ khác nhau thế nào?
Xét về từ nguyên, "hạ" là hạ xuống, "giải" là tháo ra. Trong chuyên ngành bảo tồn kiến trúc, hạ giải là tháo dỡ cẩn trọng, có kiểm soát các cấu kiện theo quy trình ngược với lúc xây dựng, nhằm tu bổ hoặc di dời rồi lắp dựng lại công trình.
Thuật ngữ này thường phù hợp với những công trình có cấu kiện có thể tháo rời như kiến trúc gỗ, hoặc những công trình cần tháo từng phần để sửa chữa. Cầu ngói Thanh Toàn, Chùa Cầu Hội An hay Quốc Tử Giám ở Kinh thành Huế là những ví dụ về các công trình từng được tu bổ theo hướng này.
Vì vậy, "hạ giải" về bản chất không đồng nghĩa với "phá bỏ".
Nhưng với những khối bê-tông cốt thép và đá ốp đồ sộ như tòa UBND hay Bưu điện mới bên Hồ Gươm, việc tháo dỡ để bảo tồn rồi lắp dựng lại sẽ phức tạp hơn rất nhiều. Nếu cuối cùng công trình không được giữ lại để dựng lại ở một nơi khác, công chúng có quyền đặt câu hỏi: đây thực chất là hạ giải hay phá bỏ?
Câu hỏi càng đáng chú ý khi đây là những công trình ghi dấu một giai đoạn tái thiết đất nước sau Thống nhất và thời kỳ bao cấp. Nếu gọi là hạ giải, cần nói rõ cấu kiện nào được giữ lại, giữ ở mức nào và có được dựng lại hay không.
Không chỉ "hạ giải", đồ án còn sử dụng nhiều khái niệm cần được giải thích rõ hơn.
Với tòa Bưu điện, phương án đề xuất hạ giải những phần "không phù hợp", đồng thời tạo cơ hội "xây dựng công trình tái hiện chùa Báo Ân". Trong bản vẽ, công trình mới lại được chú thích là "gợi nhắc" về chùa Báo Ân.
Vấn đề nằm ở chỗ "không phù hợp", "gợi nhắc" hay "tái hiện" đều có thể được hiểu theo nhiều mức độ. Trong bảo tồn có những khái niệm cụ thể như phục dựng, trùng tu hay tái thiết, trong khi "gợi nhắc" có thể chỉ là một chi tiết kiến trúc, thậm chí một cách chiếu sáng.
Ở cấp độ lớn hơn, đồ án được gọi là "điều chỉnh cục bộ quy hoạch phân khu đô thị H1-1B", nhưng nội dung cho thấy phạm vi tác động có thể vượt xa một điều chỉnh thông thường, tiệm cận việc tái cấu trúc không gian Hồ Gươm.
Hồ Gươm là Di tích quốc gia đặc biệt. Luật Di sản Văn hóa 2024 cũng xác định cảnh quan văn hóa của di tích là bộ phận không thể tách rời khỏi hệ giá trị của di tích, nên mọi thay đổi lớn càng cần được giải thích bằng những tiêu chí cụ thể.
Bởi ngôn từ có thể làm nhẹ cảm nhận, nhưng không làm nhẹ tác động thực tế.
"Hạ giải" hay "phá bỏ", nếu công trình cũ không còn hiện diện ở vị trí đó thì kết quả với công chúng vẫn là một sự thay đổi lớn.
Vì vậy, điều cần thiết không phải tranh luận xem từ nào nghe dễ chịu hơn, mà là làm rõ hành động thực tế phía sau mỗi thuật ngữ. Công chúng có quyền được biết và được hiểu, để ngôn ngữ không trở thành lớp kính mờ giữa người dân với những quyết định lớn chạm tới không gian di sản.
Theo Tô Kiên chia sẻ trên VNE.
. Nói chung là cụ kéo cảm xúc đến 1, 2 tiếng cũng được ý chứ
