Có một nghề rất đặc biệt: Kiến trúc sư. Người thường nhìn một khu phố chỉ thấy nhà cửa, đường sá. KTS nhìn thấy một bài toán không gian. Khi cầm bút quy hoạch, họ có thể quyết định vài chục năm sau hàng triệu người sẽ đi đâu, sống thế nào, nhìn thấy gì mỗi ngày.
Đó là quyền lực không nhỏ. Mà quyền lực càng lớn, càng cần một thứ khó vẽ trên bản vẽ: sự khiêm tốn trước thời gian.
Bởi thành phố không phải một căn nhà, không thích thì đập đi xây lại. Thành phố cũng không phải một file CAD, bấm Ctrl+Z là quay về nguyên trạng. Phá một công trình mất vài ngày. Khôi phục ký ức của một thành phố mất cả thế kỷ, và nhiều thứ mất rồi thì không khôi phục được nữa.
Hãy nhìn sang Rome. Đế chế La Mã từng thống trị thế giới cổ đại bằng quyền lực. Ngày nay, Rome không còn là trung tâm của đế chế ấy, nhưng Colosseum, Forum Romanum, Pantheon, những con đường, quảng trường với vô số lớp kiến trúc lại khiến cả thế giới tìm đến.
Ngày xưa, La Mã đưa thế giới về Rome bằng quyền lực. Ngày nay, Rome kéo cả thế giới về bằng lịch sử.
Những thứ người La Mã xây cách đây hàng nghìn năm, trong mắt một số người có thể chỉ là "đồ cũ", hôm nay lại là tài sản văn hóa và kinh tế khổng lồ. Cái cũ, nếu biết giữ, đôi khi kiếm tiền lâu hơn cái mới rất nhiều.
Hà Nội không cần và không thể thành Rome. Nhưng Hà Nội có thể học Rome một điều giản dị: đừng coi tuổi tác của thành phố là thứ cần xóa đi để hiện đại.
Không phải công trình cũ nào cũng đáng giữ. Có cái xuống cấp, không còn công năng, không có giá trị thì thay thế là bình thường. Nhưng trước khi phá, câu hỏi không chỉ nên là: "Nó có thể thay bằng cái gì đẹp hơn?"
Mà phải là: "Nếu phá nó, Hà Nội mất cái gì?"
Mất một tòa nhà, có thể xây tòa nhà khác. Mất một lớp ký ức đô thị, không nhà thầu nào xây lại được theo đúng hợp đồng.
Đó mới là chỗ KTS cần bản lĩnh. Một KTS giỏi không phải lúc nào cũng nói "xây". Đôi khi phải dám nói "đừng phá".
Một nhiệm kỳ có thể kết thúc, một lễ khánh thành chỉ diễn ra trong một buổi sáng. Nhưng thành phố sẽ phải sống với quyết định ấy hàng chục năm, thậm chí hàng thế kỷ.
Hà Nội không cần biến thành bảo tàng. Nhưng cũng không cần thành một showroom, nơi mọi thứ đều mới, sạch, bóng và vô danh.
Một thành phố đáng sống phải có những lớp thời gian. Có cái rất cũ, có cái vừa cũ, có cái mới. Và có cả những thứ hôm nay ta chưa biết sẽ thành di sản của ngày mai. Đó mới là phát triển bền vững: xây cái mới mà vẫn giữ được cái đáng giữ.
Nếu cứ mỗi lần muốn hiện đại lại xóa đi một phần ký ức, đến một lúc nào đó chúng ta sẽ có một Hà Nội rất hiện đại. Chỉ có điều, câu hỏi khó nhất lúc ấy sẽ là: "Hà Nội nằm ở đâu?"
Với KTS, đó mới là câu hỏi đáng sợ nhất. Bởi cuối cùng, họ không chỉ thiết kế nhà. Họ đang thiết kế ký ức mà thành phố để lại cho những người chưa sinh ra.
Và một ngày nào đó, chính những người chưa sinh ra ấy sẽ là hội đồng nghiệm thu công bằng nhất.