[Funland] Hiệu ứng ngược của cuộc diệt chuột năm 1902 ở Hà Nội

[DurexXL]

Ngày nay, cuộc diệt chuột ở Hà Nội hầu như được dùng làm minh họa cho hiệu ứng Rắn hổ mang (Cobra Effect) khi những chính sách, hành động khuyến khích cho điều tốt rốt cuộc lại thúc đẩy điều ngược lại và làm mọi thứ rối tung hơn cả lúc đầu.
Theo Vann, bài học khác có thể rút ra là, “hãy cảnh giác với những chương trình được đưa ra trong tình cảnh sự kiêu ngạo còn quá mạnh và chênh lệch quyền lực quá lớn tới nỗi người ta có thể bỏ qua bằng chứng.”
Cái tên “hiệu ứng rắn hổ mang” xuất pháp từ câu chuyện tương tự ở Ấn Độ. Vào thời người Anh còn chiếm đóng đất nước này, thành phố Delhi cũng tràn ngập rắn hổ mang như Hà Nội chất đầy chuột vậy. Thế là, để xử lý, chính quyền Anh trao thưởng cho bất kỳ người nào nộp rắn hổ bắt được.
Cũng như tình trạng ở Hà Nội, ban đầu, số liệu cho thấy số rắn hổ bị xử lý khá nhiều, tuy nhiên, về sau, số lượng rắn xuất hiện cũng chẳng mấy thuyên giảm. Và như các bạn có thể đoán được, người dân Delhi đã nuôi rắn hổ để nộp (“bán”) cho chính quyền. Phát hiện ra điều này, chính quyền Anh đã ngừng chính sách nộp rắn lãnh thưởng.
Thế nhưng, người Delhi còn bạo hơn người Hà Nội. Khi chính quyền không thưởng nữa, họ bực bội vì đã lỡ nuôi rắn trong nhà (còn tồn kho rắn quá nhiều), nên đã quyết định thả tất cả bầy rắn được nuôi nhốt trong nhà ra khắp làng khắp xóm…
Chuyên gia phát triển kinh tế bền vững Ernesto Sirolli cũng từng đưa ra nhiều ví dụ về hiệu ứng này trong bài thuyết trình nổi tiếng: Bạn muốn giúp người khác? Hãy im lặng và lắng nghe!
Năm 1997, Vann đã đến Việt Nam để nghiên cứu tài liệu về cuộc diệt chuột nói trên. Một ngày nọ, ông với lên ngăn kéo trên cùng của chiếc tủ chứa những tài liệu tiếng Pháp trước năm 1954, và cảm thấy một con chuột chạy qua phía trên bàn tay mình. Đã bao năm sau khi người Pháp rời khỏi Việt Nam, lũ chuột vẫn còn.

Một post chất lượng và vô cùng thâm thúy

Trân trọng kính Cụ Ngao5 vạn ly vodka ạ

 

[shreak]

Bài viết của cụ rất hay và ý nghĩa.
Cảm ơn cụ đã chia sẻ.
Chúc cụ sức khoẻ, minh mẫn để ra được nhiều bài hay cho mọi người đọc ạ.

 

[Wilddingo]

Cụ nào viết về chiến dịch Diệt chim sẻ ở TQ đi.

 

[fallingwater]

Năm 1897, Paul Doumer lần đầu đặt chân đến Hà Nội
Vị nhân viên chính phủ mẫn cán khoảng hơn 40 tuổi này đã bỏ lại sự nghiệp trong Bộ tài chính ở Pháp để bắt tay vào vai trò Toàn quyền Đông Dương thay cho vị tiền nhiệm vừa qua đời.
Dự định của Doumer là biến Đông Dương, đặc biệt là Hà Nội, trở thành nơi có cơ sở hạ tầng hiện đại để thể hiện sự hùng mạnh của nước Pháp. Khi thế kỉ mới sang trang, nhà của một viên chức nước ngoài ở Hà Nội thường đặt trên đại lộ với hàng cây xanh mát, chúng thường là các villa rộng rãi, có nhiều phòng và trang trí bằng nội thất châu Âu – trong đó, đáng chú ý, có cả toi-let.
À, toi-let. Còn cách gì tốt hơn để đánh dấu một Hà Nội dưới quyền của nước Pháp, Doumer nghĩ. Hệ thống cống rãnh nằm phía dưới khu của người Pháp và ở cả khu dân cư đông đúc của người Việt – hãy biến nó thành một biểu tượng của sự sạch sẽ và tiến bộ.
Và hãy thử tưởng tượng sự thất vọng của vị toàn quyền khi lũ chuột bắt đầu xuất hiện từ những cống rãnh này.

Em đã đọc hồi ký của Paul Doumer về thời gian làm Toàn Quyền ở VN thì thấy chỉ trong mấy năm cầm quyền, ông này đã làm được rất nhiều việc như xây dựng tuyến đường sắt xuyên Đông Dương, xây cầu Long Biên, XD Hà Nội thành thủ phủ Đông Dương,..vv...
Nếu đặt vấn đề Pháp xâm lược VN sang 1 bên và chỉ đánh giá về con người, thì VN cần những nhà LĐ kỹ trị như thế này.

 

[PHUONG.]

Pháp ngố sao k thu đầu thay vì thu đuôi

Vì ngày đó quỷ cốc tiên sinh Bách Béo chưa ra đời.
Thật xui cho người Pháp .

 

[formen]

Năm 1887, khi Pháp thành lập Liên bang Đông Dương (gồm Nam Kỳ, Trung Kỳ, Bắc Kỳ và Cao Miên), Sài Gòn được chọn làm nơi đặt Phủ Toàn quyền Đông Dương. Nam Kỳ (Sài Gòn) là nơi người Pháp đánh chiếm đầu tiên, có nền tảng hạ tầng phát triển nhất lúc bấy giờ, và là vùng đất "thuộc địa trực tiếp" (colonie) hoàn toàn thuộc quyền cai trị của Pháp (không bị ràng buộc bởi triều đình phong kiến như Trung Kỳ hay Bắc Kỳ).

Khi Paul Doumer sang làm Toàn quyền Đông Dương (1897), ông bắt đầu thực hiện tham vọng quy hoạch lại toàn bộ liên bang. Đến năm 1902, Paul Doumer quyết định chuyển Phủ Toàn quyền và các sở ngành tối cao ra Hà Nội, chính thức biến Hà Nội thành thủ đô mới.

Một bài báo ngày 25/12/1907 trên Bán nguyệt san Thuộc địa La Quinzaine Coloniale đã chỉ ra 3 nguyên nhân chính của việc lựa chọn Hà Nội.

Tạm dịch:

Thủ đô của Đông Dương
Những tuyên bố gần đây của các nhà thầu ở Bắc Kỳ đã mang lại một kết quả không ngờ tới: chúng làm sống lại sự thù địch cũ giữa Nam Kỳ và Bắc Kỳ, đồng thời một lần nữa đẩy Sài Gòn và Hà Nội vào thế đối đầu nhau.
Giống như nhân vật Calypso, người không thể nguôi ngoai sau sự ra đi của Ulysses, người dân Sài Gòn vẫn chưa thể chấp nhận việc dịch chuyển Phủ Toàn quyền và các sở ngành hành chính tổng hợp về Hà Nội. Các thành phố cũng giống như các cá nhân, đều có lòng tự trọng riêng, và đó là một nỗi tủi nhục đau đớn đối với Sài Gòn khi thấy mình bị tước đi tư cách thủ đô lâu đời của xứ Đông Dương.
Bên cạnh khía cạnh về mặt cảm xúc, còn có một vấn đề về quyền lợi kinh tế. Các công chức thuộc Phủ Toàn quyền và các sở ngành hành chính tổng hợp tạo thành một lượng khách hàng tiêu thụ với số lượng không hề nhỏ. Giới thương gia Sài Gòn không thể tha thứ cho Hà Nội vì đã được thừa hưởng món lợi này.
Tuy nhiên, có ba lý do khiến cán cân nghiêng về phía chọn Hà Nội; và giá trị của chúng nằm ở chỗ: Lý do đầu tiên là vì Bắc Kỳ sát biên giới với Trung Quốc, và sự láng giềng này đặt ra cho vị Toàn quyền nghĩa vụ phải có một sự giám sát đặc biệt, điều mà chỉ có thể thực hiện một cách hiệu quả từ Hà Nội. Lý do thứ hai là vì bộ máy hành chính Bắc Kỳ, trong quá trình phát triển (thực dân hóa), phải đối mặt với mối liên hệ mật thiết cùng sự chồng chất và tầm quan trọng của các vấn đề phát sinh tại đây, những khó khăn này đòi hỏi sự can thiệp thường xuyên và trực tiếp của Toàn quyền. Lý do thứ ba, cuối cùng, là vì khí hậu của Hà Nội lành mạnh (tốt) hơn khí hậu của Sài Gòn, các công chức thuộc địa có thể giải quyết khối lượng công việc lớn hơn rất nhiều tại đây mà không phải chịu tổn hại về mặt sức khỏe."

Khi chính quyền dời đô ra Hà Nội, giới kinh doanh Sài Gòn rất tức giận vì mất đi nguồn thu lớn từ các quan chức, công chức Pháp. Thậm chí có tin đồn Toàn quyền Jean-Baptiste Paul Beau có ý định đưa Phủ Toàn quyền quay trở lại Sài Gòn. Sài Gòn (Nam Kỳ) là đất thuộc địa trực tiếp (Colonie française), trong khi Hà Nội (Bắc Kỳ) chỉ là đất bảo hộ (Pays de protectorat), nhưng điều này không làm giảm đi vai trò thủ đô của Hà Nội, vì vị trí địa lý của Hà Nội giúp việc điều hành bộ máy cai trị Đông Dương đạt hiệu quả thực tế cao hơn nhiều so với Sài Gòn.

Thậm chí có đề xuất đặt trung tâm ở Huế vì sắc dân chủ đạo của toàn cõi Đông Dương là người Annam (người Việt), nên xét theo một góc nhìn lý thuyết thuần túy về mặt địa lý, Huế (thủ đô của vương quốc Annam cũ) mới là nơi xứng đáng nhất để đặt Phủ Toàn quyền. Nhưng việc chọn Huế là không khả thi ở thời điểm đó (năm 1907). Bởi vì hệ thống giao thông, đường xá kết nối giữa Huế với các phần còn lại của Đông Dương vẫn còn quá thô sơ, chưa phát triển.

Ngoài ra, Nam Kỳ (Sài Gòn) là đất thuộc địa trực tiếp (Colonie), nơi người Pháp xóa bỏ hoàn toàn luật cũ để áp dụng luật Pháp. Ngược lại, Trung Kỳ và Bắc Kỳ (Annam-Tonkin) là đất bảo hộ (Protectorat), nơi triều đình nhà Nguyễn về mặt pháp lý vẫn tồn tại và duy trì bộ máy quan lại bản xứ. Vì vậy, để kiểm soát, uốn nắn và cải tổ toàn bộ "hệ thống quan lại bản xứ" này theo ý đồ của Pháp, Toàn quyền Đông Dương bắt buộc phải đặt cơ quan hành chính đầu não tại thủ phủ của đất bảo hộ (Hà Nội) thay vì ở một vùng đất nhượng địa thuần túy như Sài Gòn. Người Pháp thí điểm thành lập các hội đồng dân biểu, cơ quan đại diện tại Bắc Kỳ sớm hơn và mạnh mẽ hơn các nơi khác để xoa dịu tầng lớp trí thức bản xứ. Việc đặt Hà Nội làm trung tâm chính trị giúp chính quyền Toàn quyền dễ dàng chỉ đạo trực tiếp cuộc cải cách hành chính này, đồng thời tạo ra một đối trọng chính trị trực tiếp nhằm làm suy giảm dần tầm ảnh hưởng và quyền lực của triều đình Huế.

Hay quá cụ ơi. Tuy vẫn chưa tìm đc cái văn bản năm 1902.

 

[BachBeo]

Vì ngày đó quỷ cốc tiên sinh Bách Béo chưa ra đời.
Thật xui cho người Pháp .

ủa cụ có đang đọc chung cực truyền kỳ không vậy
có lê vỹ, đệ tử của quỷ cốc tiên sinh

 

[motthoidongbim]

Đầu nộp lãnh thưởng, thân vẫn làm giả cầy với hấp lá chanh. Nuôi thì dễ.

Cái này là chính sách đưa ra xong không theo dõi, giám sát đánh giá kết quả thực tế

Mấy năm trước ở qê e vẫn thu đuôi chuột bán cho htx nhưg gần đây cứ đến mùa là bọn thanh niên đi đào, bẫy chuột nhiều để nhậu + có thằg em chuyên bẫy về bán hình như 120k/kg. Có hôm e ngồi đấy có thằg vào mua mà được đặt trc rồi nên đợi đợt sau. 2 năm vừa rồi thấy đỡ nhiều. Nhà cũg giảm chuột hẳn. 2

 

[cà rốt xanh]

Tuy nhiên, có ba lý do khiến cán cân nghiêng về phía chọn Hà Nội; và giá trị của chúng nằm ở chỗ: Lý do đầu tiên là vì Bắc Kỳ sát biên giới với Trung Quốc, và sự láng giềng này đặt ra cho vị Toàn quyền nghĩa vụ phải có một sự giám sát đặc biệt, điều mà chỉ có thể thực hiện một cách hiệu quả từ Hà Nội. Lý do thứ hai là vì bộ máy hành chính Bắc Kỳ, trong quá trình phát triển (thực dân hóa), phải đối mặt với mối liên hệ mật thiết cùng sự chồng chất và tầm quan trọng của các vấn đề phát sinh tại đây, những khó khăn này đòi hỏi sự can thiệp thường xuyên và trực tiếp của Toàn quyền. Lý do thứ ba, cuối cùng, là vì khí hậu của Hà Nội lành mạnh (tốt) hơn khí hậu của Sài Gòn, các công chức thuộc địa có thể giải quyết khối lượng công việc lớn hơn rất nhiều tại đây mà không phải chịu tổn hại về mặt sức khỏe."


Ngoài ra, Nam Kỳ (Sài Gòn) là đất thuộc địa trực tiếp (Colonie), nơi người Pháp xóa bỏ hoàn toàn luật cũ để áp dụng luật Pháp. Ngược lại, Trung Kỳ và Bắc Kỳ (Annam-Tonkin) là đất bảo hộ (Protectorat), nơi triều đình nhà Nguyễn về mặt pháp lý vẫn tồn tại và duy trì bộ máy quan lại bản xứ. Vì vậy, để kiểm soát, uốn nắn và cải tổ toàn bộ "hệ thống quan lại bản xứ" này theo ý đồ của Pháp, Toàn quyền Đông Dương bắt buộc phải đặt cơ quan hành chính đầu não tại thủ phủ của đất bảo hộ (Hà Nội) thay vì ở một vùng đất nhượng địa thuần túy như Sài Gòn. Người Pháp thí điểm thành lập các hội đồng dân biểu, cơ quan đại diện tại Bắc Kỳ sớm hơn và mạnh mẽ hơn các nơi khác để xoa dịu tầng lớp trí thức bản xứ. Việc đặt Hà Nội làm trung tâm chính trị giúp chính quyền Toàn quyền dễ dàng chỉ đạo trực tiếp cuộc cải cách hành chính này, đồng thời tạo ra một đối trọng chính trị trực tiếp nhằm làm suy giảm dần tầm ảnh hưởng và quyền lực của triều đình Huế.

Trước tiên, cháu xin chân thành cảm ơn cụ về những thông tin trên. Lần đầu tiên cháu có được những thông tin, và dẫn chứng đầy đủ về vấn đề: HN được chọn là thủ đô của Đông dương.

Và cháu ko hề nghi ngờ về tính chân thực ạ.

Cháu chỉ buồn cười về cái lý do thứ 3: Khí hậu Hà Nội tốt hơn Sài gòn thôi. Chắc cái ô nhà báo Pháp kia, hồi đó chưa bao giờ sang VN và đến Hà Nội.

 

[Hự.]

Trước tiên, cháu xin chân thành cảm ơn cụ về những thông tin trên. Lần đầu tiên cháu có được những thông tin, và dẫn chứng đầy đủ về vấn đề: HN được chọn là thủ đô của Đông dương.

Và cháu ko hề nghi ngờ về tính chân thực ạ.

Cháu chỉ buồn cười về cái lý do thứ 3: Khí hậu Hà Nội tốt hơn Sài gòn thôi. Chắc cái ô nhà báo Pháp kia, hồi đó chưa bao giờ sang VN và đến Hà Nội.

Theo em là họ ngại việc nắng nóng quanh năm. Hà Nội ít ra còn có mùa đông. Họ cũng toàn tìm những nơi núi cao mát mẻ làm chỗ nghỉ dưỡng như Tam Đảo, Bà Nà.

 

[matizac]

Em đã đọc hồi ký của Paul Doumer về thời gian làm Toàn Quyền ở VN thì thấy chỉ trong mấy năm cầm quyền, ông này đã làm được rất nhiều việc như xây dựng tuyến đường sắt xuyên Đông Dương, xây cầu Long Biên, XD Hà Nội thành thủ phủ Đông Dương,..vv...
Nếu đặt vấn đề Pháp xâm lược VN sang 1 bên và chỉ đánh giá về con người, thì VN cần những nhà LĐ kỹ trị như thế này.

Năm 1936, tuyến đường sắt bắc nam nối ray điểm cuối ở Đèo Cả, chính thức thông tuyến Bắc Nam, mốc còn ghi tên Doumer

 

[thangpq74]

Săn chuột không hề dễ dàng. Đây là lời kể lại rút ra từ nghiên cứu của Vann:
“Người ta phải đi vào hệ thống cống rãnh tối tăm và chật hẹp, vượt qua đủ loại rác thải của con người ở các mức độ phân hủy khác nhau, và săn lùng loài động vật hoang dã khá hung dữ, có thể mang theo bọ chét và dịch hạch hay các bệnh truyền nhiễm khác. Chưa kể tới sự có mặt tiềm tàng của những động vật nguy hiểm khác, như rắn, nhện và các con khác, làm nổi da gà của tác giả.”
Cuối cùng, chính quyền nhận thấy rằng, ngay cả với đội quân thợ săn chuột này thì họ cũng không thể diệt sạch lũ chuột.
Kế hoạch B là: kêu gọi sự tham gia của cả người dân. Một mức thưởng được đưa ra, 1 xu (cent) cho mỗi con chuột, điều kiện là phải mang đuôi chuột đến tòa thị chính để làm bằng chứng. Như vậy, chính phủ sẽ không phải tiếp nhận và xử lý một số lượng lớn xác chuột.
Người Pháp rất hài lòng với sự sắp đặt này vì họ từ lâu đã khuyến khích tinh thần doanh nhân ở Việt Nam. Ban đầu, kế hoạch có vẻ hiệu quả. Số đuôi chuột tăng lên rất nhanh.
Nhưng sau đó, một cảnh tượng gây tò mò đã xuất hiện, người ta vẫn nhìn thấy chuột chạy trong thành phố, khỏe mạnh, nhưng không có đuôi.
Hóa ra những thợ săn bình dân thà cắt đuôi chuột hơn là giết con vật có khả năng sinh nở nhanh và có thể tạo ra thêm nhiều chuột (tức đuôi chuột, và tiền thưởng) hơn nữa. Cũng có báo cáo rằng một vài người Việt còn nhập khẩu chuột từ nơi khác vào thành phố. Giọt nước làm tràn ly là khi thanh tra y tế phát hiện ra ở ngoại ô Hà Nội còn có một trang trại dành để nuôi chuột.
Rõ ràng, đây không phải tinh thần doanh nhân mà người Pháp muốn khuyến khích. Tiền thưởng bị hủy bỏ, và người dân thành phố đành phải chung sống với lũ gặm nhấm.

Cười đau ruột

 

[PHUONG.]

Theo em là họ ngại việc nắng nóng quanh năm. Hà Nội ít ra còn có mùa đông. Họ cũng toàn tìm những nơi núi cao mát mẻ làm chỗ nghỉ dưỡng như Tam Đảo, Bà Nà.

Đầu tiên em đoán họ đặt vđ phòng thủ an ninh cho đầu não trước sự phản kháng của bản địa và ngăn chặn ảnh hưởng TQ với họ . SG dễ công khó thủ hơn HN nhiều. Hoạt động GT và Cơ Giới ở miền bắc vẫn thuận lợi hơn cho Pháp. Khí hậu SG sao khắc nghiệt bằng HN. HN và đb SH lại có văn hóa thuần nhất sâu sắc hơn SG và phía nam. Dễ hơn cho biện pháp quản trị xh , cũng là vùng nhạy cảm về c trị nhất nước . Thậm chí nhất Đ Dương . Các hoạt động chống lại họ có tổ chức, quy mô và tầm nhìn sẽ có nguy cơ xảy ra từ bắc VN và không loại trừ khả năng có liên quan tới các nhóm nam TQ.

 

[PHUONG.]

Cứ cấm nhập cấm nuôi. Miễn thuế với thịt chuột . Tổ chức lễ hội ẩm thực từ chuột.
Chuột chạy đâu cho thoát.

 

[Hự.]

Cứ cấm nhập cấm nuôi. Miễn thuế với thịt chuột . Tổ chức lễ hội ẩm thực từ chuột.
Chuột chạy đâu cho thoát.

Làm truyền thông thế nào đó mà đẩy được chuột vào menu các quán bia hơi nữa cụ à.

"Ê tiểu nhị, cho bọn anh 2 ca bia và 4 chuột chiên giòn nhé"

 

[PHUONG.]

Làm truyền thông thế nào đó mà đẩy được chuột vào menu các quán bia hơi nữa cụ à.

"Ê tiểu nhị, cho bọn anh 2 ca bia và 4 chuột chiên giòn nhé"

Thế thì mấy nó lại lên trang bìa sách đỏ hả cụ.

 

[ceconam]

E note lại để dành đọc

 

[hoaoaihuong]

Thế thì mấy nó lại lên trang bìa sách đỏ hả cụ.

https://tuoitre.vn/bac-thong-tin-nem-nuong-khanh-hoa-lam-tu-thit-chuot-lan-truyen-tren-mang-xa-hoi-100260623092614622.htm

Đây cụ, chưa gì làm các hộ món đặc sản ở TP biển muốn lao đao rồi nè cụ. Ai vô đó mà ko thử món này. Quá ác.

 

[PHUONG.]

https://tuoitre.vn/bac-thong-tin-nem-nuong-khanh-hoa-lam-tu-thit-chuot-lan-truyen-tren-mang-xa-hoi-100260623092614622.htm

Đây cụ, chưa gì làm các hộ món đặc sản ở TP biển muốn lao đao rồi nè cụ. Ai vô đó mà ko thử món này. Quá ác.

Truyền tin giả gây thiệt hại cho người lđ . Xưa có vụ tin ăn bưởi bi sao đó. Nông dân trồng bưởi khốn khổ với bọn nó.

 

[TonkHankZa]

Em đã đọc hồi ký của Paul Doumer về thời gian làm Toàn Quyền ở VN thì thấy chỉ trong mấy năm cầm quyền, ông này đã làm được rất nhiều việc như xây dựng tuyến đường sắt xuyên Đông Dương, xây cầu Long Biên, XD Hà Nội thành thủ phủ Đông Dương,..vv...
Nếu đặt vấn đề Pháp xâm lược VN sang 1 bên và chỉ đánh giá về con người, thì VN cần những nhà LĐ kỹ trị như thế này.

Đọc rồi thế cụ nhớ1/3 ngân khố thuộc địa indochina là đến từ đâu không mà bảo kỹ trị?