(Tiếp)
Điều chỉnh chiến lược: thích ứng chiến thuật và chiến tranh tiêu hao
Sau khi cuộc tấn công ban đầu vào Kyiv không đạt được mục tiêu, chiến lược của Nga chuyển sang cách tiếp cận dựa trên tiêu hao, ưu tiên củng cố các vùng lãnh thổ đã chiếm giữ và từng bước làm suy giảm năng lực của Ukraine cho đến khi buộc phải đầu hàng. Đến tháng 11 năm 2022, chiến thuật của Nga đã trải qua sự chuyển đổi đáng kể, phản ánh quá trình thích nghi với môi trường tác chiến và cho phép triển khai hiệu quả hơn các hệ thống TCĐT.
Như Minic lập luận, sự chuyển hướng tương đối nhanh này cho thấy rằng, mặc dù có cấu trúc phân cấp chặt chẽ và ra quyết định tập trung, Bộ Quốc phòng Nga vẫn duy trì đủ mức độ độc lập và khả năng tư duy phản biện để nhận ra thất bại, tái tổ chức nỗ lực và thích nghi với xung đột nhằm cải thiện hiệu suất. Các học giả phương Tây thường phân tích quá trình ra quyết định trong Điện Kremlin và Bộ Quốc phòng Nga, và thường kết luận rằng những tiếng nói mạnh mẽ như Tổng thống Vladimir Putin và các thành viên Hội đồng An ninh Nga không sẵn sàng tiếp nhận phản hồi về các quyết định chiến lược. Mặc dù điều này phần lớn đúng ở cấp chiến lược, nhưng những điều chỉnh trên chiến trường cho thấy vẫn tồn tại một mức độ nhất định về tính độc lập trong thực thi tác chiến.
Ở cấp độ chiến dịch, thay đổi đáng chú ý nhất là việc chuyển từ mô hình triển khai BTG sang phân tách lực lượng thành các cụm đại đội nhẹ và cơ động hơn, vận hành theo cấu trúc mạng, được cho là mô phỏng chiến thuật Ukraine - nơi đã có thể bao vây các BTG Nga “như bầy sói vây quanh một con bò béo”. Điều này cho phép lực lượng Nga đối phó với tình trạng thiếu sĩ quan được đào tạo bằng cách thăng chức các sĩ quan cấp thấp và giao cho họ chỉ huy các đơn vị cấp đại đội. Đồng thời, việc chia nhỏ các tiểu đoàn lớn thành các đơn vị nhỏ hơn và linh hoạt hơn giúp Nga phân tán và triển khai các hệ thống và nhân sự TCĐT, giảm thiểu nguy cơ bị tấn công chính xác và tình trạng gây nhiễu lẫn nhau trong phổ điện từ. Tổn thất về trang bị trong giai đoạn đầu chiến tranh, có thể bị ảnh hưởng bởi sự gia tăng vai trò của Wagner, đã dẫn đến việc các đơn vị bộ binh xung kích trở nên nổi bật hơn so với lực lượng cơ giới, qua đó giảm sự phụ thuộc của Nga vào hệ thống liên lạc và giảm mức độ dễ bị tổn thương trước các đòn tấn công TCĐT của Ukraine.
Về mặt chiến thuật, các thay đổi có thể được tóm lược qua hai mục tiêu chính: tiêu diệt UAV của Ukraine và giảm độ chính xác của các đòn tấn công tên lửa dẫn đường của Ukraine, đồng thời nâng cao hiệu quả của các hệ thống Nga. Để đối phó với việc sử dụng drone với quy mô lớn của Ukraine, các đơn vị TCĐT Nga đã mở rộng việc sử dụng các thiết bị chống drone, từ súng chống drone cầm tay đến hệ thống Shipovnik-Aero gắn trên xe tải. Hệ thống này hoạt động như một thiết bị gây nhiễu định hướng, có khả năng đánh chặn, chiếm quyền điều khiển và tiêu diệt drone đối phương. Điều này đã mở rộng đáng kể năng lực chế áp drone, nâng cao hiệu quả đối với cả hệ thống thương mại và quân sự như UAV Bayraktar.
Các điều chỉnh cũng mở rộng sang năng lực tấn công bằng drone, bao gồm việc sử dụng sáng tạo các drone điều khiển bằng cáp quang nhằm vượt qua các biện pháp bảo vệ TCĐT của Ukraine - một sự quay trở lại đáng chú ý với các giải pháp “analog” trong bối cảnh phổ điện từ bị tranh chấp mạnh mẽ. Song song với các nỗ lực đổi mới, Nga cũng thích ứng bằng cách tham gia vào cuộc chạy đua sản xuất và triển khai số lượng lớn drone tiêu hao, qua đó tăng cường năng lực trinh sát và góp phần ngăn chặn các đòn tấn công động năng của Ukraine.
Về bảo vệ chống tên lửa, lực lượng Nga đã có thể sử dụng hiệu quả hơn các hệ thống như Krasukha-4 nhằm cung cấp khả năng che chắn trước các đòn tấn công từ mặt đất đối không và từ trên không. Sự cải thiện này một phần đạt được nhờ việc ổn định tuyến chiến tuyến và điều chỉnh vị trí triển khai các thiết bị TCĐT đã được sử dụng trong giai đoạn đầu của xung đột, qua đó tạo ra một lớp phòng thủ vững chắc hơn trước các hệ thống pháo phản lực phóng loạt dẫn đường (GMLRS).⁵⁶ Trong bối cảnh mới này, các hệ thống tấn công của Ukraine vốn ban đầu đạt hiệu quả cao bắt đầu gặp phải sự suy giảm đáng kể về độ chính xác. Điều này thể hiện rõ ở các loại vũ khí như bom JDAM-ER phóng từ trên không, rocket M30/M31 phóng từ hệ thống HIMARS, hoặc đạn pháo dẫn đường Excalibur. Đối với Excalibur, độ chính xác của đòn đánh đã giảm từ trên 50% xuống dưới 10% do các biện pháp đối kháng điện tử hiệu quả của Nga, buộc lực lượng Ukraine phải giảm sử dụng và tìm kiếm các phương tiện thay thế để tiến hành tấn công chính xác. Sự suy giảm lớn về độ chính xác này trở nên đặc biệt quan trọng khi các nỗ lực tiêu hao của Nga, theo Bailey và Kagan, đồng thời làm suy kiệt dần các hệ thống bảo vệ điện tử của Ukraine và góp phần gia tăng ổn định hiệu quả của các đòn tấn công Nga.
Ngoài những thay đổi dễ nhận thấy về triển khai lực lượng và hệ thống, một yếu tố then chốt giúp Nga xoay chuyển tình thế trong lĩnh vực TCĐT là khả năng thích ứng và phản ứng trước năng lực TCĐT của Ukraine. Điều này trở nên rõ ràng hơn trong năm 2023: các bản vá và giải pháp tạm thời mà Ukraine triển khai để đối phó với hiệu quả ngày càng tăng của TCĐT Nga ban đầu tỏ ra thành công, nhưng nhanh chóng bị các điều chỉnh tiếp theo của Nga vô hiệu hóa. Black và cộng sự mô tả cuộc cạnh tranh liên tục này trong phổ điện từ là các “vùng kiểm soát thay đổi thường xuyên”, thay vì khái niệm “chiến trường minh bạch” ngày càng phổ biến trong giới học giả Nga.
Mặc dù năng lực TCĐT tổng thể đã được cải thiện trong giai đoạn thứ hai của xung đột, điều này thực chất chỉ phản ánh sự quay trở lại một mức hiệu suất vẫn còn nhiều dư địa cải thiện. Nga vẫn chưa đạt được mức độ biên chế, huấn luyện và sẵn sàng trang bị cần thiết để triển khai hiệu quả các tham vọng TCĐT của mình - một nhận định được Trung tướng Lastochkin, Tư lệnh lực lượng TCĐT Nga, công khai nêu ra năm 2023 trong một bài viết đánh giá tổng thể năng lực TCĐT của Nga. Quan điểm này cũng được các tác giả Nga nhấn mạnh, đặc biệt khi đề cập đến việc ưu tiên giữ vững các vị trí tại Donbas đã làm tập trung nguồn lực TCĐT, gây bất lợi cho lực lượng biên phòng và làm gia tăng những lỗ hổng cho phép đối phương vượt qua biên giới phía Bắc và tiến hành cuộc tấn công vào Kursk.
............
Điều chỉnh chiến lược: thích ứng chiến thuật và chiến tranh tiêu hao
Sau khi cuộc tấn công ban đầu vào Kyiv không đạt được mục tiêu, chiến lược của Nga chuyển sang cách tiếp cận dựa trên tiêu hao, ưu tiên củng cố các vùng lãnh thổ đã chiếm giữ và từng bước làm suy giảm năng lực của Ukraine cho đến khi buộc phải đầu hàng. Đến tháng 11 năm 2022, chiến thuật của Nga đã trải qua sự chuyển đổi đáng kể, phản ánh quá trình thích nghi với môi trường tác chiến và cho phép triển khai hiệu quả hơn các hệ thống TCĐT.
Như Minic lập luận, sự chuyển hướng tương đối nhanh này cho thấy rằng, mặc dù có cấu trúc phân cấp chặt chẽ và ra quyết định tập trung, Bộ Quốc phòng Nga vẫn duy trì đủ mức độ độc lập và khả năng tư duy phản biện để nhận ra thất bại, tái tổ chức nỗ lực và thích nghi với xung đột nhằm cải thiện hiệu suất. Các học giả phương Tây thường phân tích quá trình ra quyết định trong Điện Kremlin và Bộ Quốc phòng Nga, và thường kết luận rằng những tiếng nói mạnh mẽ như Tổng thống Vladimir Putin và các thành viên Hội đồng An ninh Nga không sẵn sàng tiếp nhận phản hồi về các quyết định chiến lược. Mặc dù điều này phần lớn đúng ở cấp chiến lược, nhưng những điều chỉnh trên chiến trường cho thấy vẫn tồn tại một mức độ nhất định về tính độc lập trong thực thi tác chiến.
Ở cấp độ chiến dịch, thay đổi đáng chú ý nhất là việc chuyển từ mô hình triển khai BTG sang phân tách lực lượng thành các cụm đại đội nhẹ và cơ động hơn, vận hành theo cấu trúc mạng, được cho là mô phỏng chiến thuật Ukraine - nơi đã có thể bao vây các BTG Nga “như bầy sói vây quanh một con bò béo”. Điều này cho phép lực lượng Nga đối phó với tình trạng thiếu sĩ quan được đào tạo bằng cách thăng chức các sĩ quan cấp thấp và giao cho họ chỉ huy các đơn vị cấp đại đội. Đồng thời, việc chia nhỏ các tiểu đoàn lớn thành các đơn vị nhỏ hơn và linh hoạt hơn giúp Nga phân tán và triển khai các hệ thống và nhân sự TCĐT, giảm thiểu nguy cơ bị tấn công chính xác và tình trạng gây nhiễu lẫn nhau trong phổ điện từ. Tổn thất về trang bị trong giai đoạn đầu chiến tranh, có thể bị ảnh hưởng bởi sự gia tăng vai trò của Wagner, đã dẫn đến việc các đơn vị bộ binh xung kích trở nên nổi bật hơn so với lực lượng cơ giới, qua đó giảm sự phụ thuộc của Nga vào hệ thống liên lạc và giảm mức độ dễ bị tổn thương trước các đòn tấn công TCĐT của Ukraine.
Về mặt chiến thuật, các thay đổi có thể được tóm lược qua hai mục tiêu chính: tiêu diệt UAV của Ukraine và giảm độ chính xác của các đòn tấn công tên lửa dẫn đường của Ukraine, đồng thời nâng cao hiệu quả của các hệ thống Nga. Để đối phó với việc sử dụng drone với quy mô lớn của Ukraine, các đơn vị TCĐT Nga đã mở rộng việc sử dụng các thiết bị chống drone, từ súng chống drone cầm tay đến hệ thống Shipovnik-Aero gắn trên xe tải. Hệ thống này hoạt động như một thiết bị gây nhiễu định hướng, có khả năng đánh chặn, chiếm quyền điều khiển và tiêu diệt drone đối phương. Điều này đã mở rộng đáng kể năng lực chế áp drone, nâng cao hiệu quả đối với cả hệ thống thương mại và quân sự như UAV Bayraktar.
Các điều chỉnh cũng mở rộng sang năng lực tấn công bằng drone, bao gồm việc sử dụng sáng tạo các drone điều khiển bằng cáp quang nhằm vượt qua các biện pháp bảo vệ TCĐT của Ukraine - một sự quay trở lại đáng chú ý với các giải pháp “analog” trong bối cảnh phổ điện từ bị tranh chấp mạnh mẽ. Song song với các nỗ lực đổi mới, Nga cũng thích ứng bằng cách tham gia vào cuộc chạy đua sản xuất và triển khai số lượng lớn drone tiêu hao, qua đó tăng cường năng lực trinh sát và góp phần ngăn chặn các đòn tấn công động năng của Ukraine.
Về bảo vệ chống tên lửa, lực lượng Nga đã có thể sử dụng hiệu quả hơn các hệ thống như Krasukha-4 nhằm cung cấp khả năng che chắn trước các đòn tấn công từ mặt đất đối không và từ trên không. Sự cải thiện này một phần đạt được nhờ việc ổn định tuyến chiến tuyến và điều chỉnh vị trí triển khai các thiết bị TCĐT đã được sử dụng trong giai đoạn đầu của xung đột, qua đó tạo ra một lớp phòng thủ vững chắc hơn trước các hệ thống pháo phản lực phóng loạt dẫn đường (GMLRS).⁵⁶ Trong bối cảnh mới này, các hệ thống tấn công của Ukraine vốn ban đầu đạt hiệu quả cao bắt đầu gặp phải sự suy giảm đáng kể về độ chính xác. Điều này thể hiện rõ ở các loại vũ khí như bom JDAM-ER phóng từ trên không, rocket M30/M31 phóng từ hệ thống HIMARS, hoặc đạn pháo dẫn đường Excalibur. Đối với Excalibur, độ chính xác của đòn đánh đã giảm từ trên 50% xuống dưới 10% do các biện pháp đối kháng điện tử hiệu quả của Nga, buộc lực lượng Ukraine phải giảm sử dụng và tìm kiếm các phương tiện thay thế để tiến hành tấn công chính xác. Sự suy giảm lớn về độ chính xác này trở nên đặc biệt quan trọng khi các nỗ lực tiêu hao của Nga, theo Bailey và Kagan, đồng thời làm suy kiệt dần các hệ thống bảo vệ điện tử của Ukraine và góp phần gia tăng ổn định hiệu quả của các đòn tấn công Nga.
Ngoài những thay đổi dễ nhận thấy về triển khai lực lượng và hệ thống, một yếu tố then chốt giúp Nga xoay chuyển tình thế trong lĩnh vực TCĐT là khả năng thích ứng và phản ứng trước năng lực TCĐT của Ukraine. Điều này trở nên rõ ràng hơn trong năm 2023: các bản vá và giải pháp tạm thời mà Ukraine triển khai để đối phó với hiệu quả ngày càng tăng của TCĐT Nga ban đầu tỏ ra thành công, nhưng nhanh chóng bị các điều chỉnh tiếp theo của Nga vô hiệu hóa. Black và cộng sự mô tả cuộc cạnh tranh liên tục này trong phổ điện từ là các “vùng kiểm soát thay đổi thường xuyên”, thay vì khái niệm “chiến trường minh bạch” ngày càng phổ biến trong giới học giả Nga.
Mặc dù năng lực TCĐT tổng thể đã được cải thiện trong giai đoạn thứ hai của xung đột, điều này thực chất chỉ phản ánh sự quay trở lại một mức hiệu suất vẫn còn nhiều dư địa cải thiện. Nga vẫn chưa đạt được mức độ biên chế, huấn luyện và sẵn sàng trang bị cần thiết để triển khai hiệu quả các tham vọng TCĐT của mình - một nhận định được Trung tướng Lastochkin, Tư lệnh lực lượng TCĐT Nga, công khai nêu ra năm 2023 trong một bài viết đánh giá tổng thể năng lực TCĐT của Nga. Quan điểm này cũng được các tác giả Nga nhấn mạnh, đặc biệt khi đề cập đến việc ưu tiên giữ vững các vị trí tại Donbas đã làm tập trung nguồn lực TCĐT, gây bất lợi cho lực lượng biên phòng và làm gia tăng những lỗ hổng cho phép đối phương vượt qua biên giới phía Bắc và tiến hành cuộc tấn công vào Kursk.
............
